Układ według polskich nazw/obrębów katastralnych, na które dzielił się powiat brodnicki około 1905 roku. Katastralny operat opisowy: księgi budynkowe; zbiory wykazów zmian własności; zbiory wykazów zmian gruntowych; akta zamknięć rocznych; opisy budynkowe; matrykuły sumaryczne itp.

Pod określeniem katastru należy rozumieć urzędowy opis gruntów i budynków. Pruski kataster podatku gruntowego i budynkowego (Grund- und Gebäudesteuerkataster) został założony na mocy ustaw podatkowych z 1861 roku. Do podstawowych aktów prawnych powołujących kataster pruski należy zaliczyć: - ustawy z dnia 21 V 1861 r. o regulacji podatku gruntowego - ustawy z dnia 21 V 1861 r. o powszechnym podatku budynkowym - ustawy z dnia 21 V 1861 r. o wymianie i ściąganiu podatku gruntowego od uwłaszczonych właścicieli gruntowych. Ustawy te nałożyły obowiązek założenia katastru podatku od dnia 1. I 1865 roku. W latach następnych pruskie władze katastralne wydały szereg ustaw i przepisów mających na celu stałe ulepszanie map i rejestrów katastralnych oraz odnawianie lub sporządzanie nowych podkładów geodezyjnych. 8. II 1867 r. została wydana ustawa o aktualizacji operatu katastralnego, a więc zaprowadzono stałą ewidencję katastru podatku gruntowego i budynkowego, aby operat katastralny był utrzymywany w stanie zgodnym z rzeczywistością. W początkowym okresie działalności katastru podatkowego w latach 1865-1872, główny wysiłek władz katastralnych był skierowany na korygowanie różnych błędów w operatach katastralnych, w mniejszym stopniu zwracano uwagę na ustawowe utrzymanie operatów w stanie aktualności. Okres ten, przejściowy dla pruskiego katastru, zamyka ustawa z 1872 r. o regulacji ksiąg gruntowych w prowincjach wschodnich. W świetle postanowień tej ustawy kataster uznano za podstawowe źródło danych do założenia jednolitych ksiąg gruntowych, a następnie jako techniczny organ rejestracji zmian zachodzących w stanie władania gruntami i budynkami. Dokumentacja katastralna w swojej pierwotnej postaci nie mogła sprostać nowym wymaganiom, jakie ustaliły dla niej władze pruskie po 1872 roku. W celu ulepszenia operatu katastralnego i pomiarów geodezyjnych wydano: - przepisy z dnia 29 XII 1879 r. o obowiązku nawiązywania pomiarów geodezyjnych do sieci triangulacyjnej kraju. - 11 instrukcji, począwszy od 1877 r. o prowadzeniu operatu katastru gruntowego i budynkowego pod względem geodezyjnym i urzędowym. Na mocy ustaw z 1861 r. instytucja katastru została podporządkowana ministerstwu skarbu. Jednostkami niższych instancji były: urzędy katastralne II instancji w rejencjach oraz urzędy katastralne I instancji w powiatach. Interesujące nas urzędy katastralne działały w granicach ówczesnych powiatów: brodnickiego, chełmińskiego, toruńskiego i wąbrzeskiego. Rozpoczęły one swoją działalność już w 1861 r., z wyjątkiem Urzędu Katastralnego w Wąbrzeźnie, który powstał po utworzeniu powiatu wąbrzeskiego w 1887 roku. Urzędy podlegały pod Biuro Katastralne przy rejencji kwidzyńskiej. Kierownictwo Biura sprawował inspektor katastralny. Do jego obowiązków należała kontrola nad archiwum katastralnym, sprawdzanie prac pomiarowo-opisowych oraz wizytowanie kontrolerów katastralnych. Poszczególnymi urzędami zarządzali kontrolerzy katastralni. Właściwe prace pomiarowe przeprowadzali geometrzy i kreślarze. Szacunki były dokonywane przez powołane do tego celu komisje powiatowe. Głównym celem, dla którego urzędy katastralne zostały pierwotnie powołane był wymiar podatków: gruntowego i i budynkowego, stanowiących w owych czasach bardzo poważną pozycję budżetu państwowego. Stopniowo funkcje te uległy rozszerzeniu i instytucje katastralne obok dostarczenia danych potrzebnych do opodatkowania gruntów i budynków służyły do zabezpieczenia własności w księgach gruntowych i do zaspokojenia potrzeb gospodarczych, jak np. przebudowa ustroju rolnego (parcelacje, komasacje, likwidacja serwitutów), przebudowa i rozbudowa miast i osiedli, budowa dróg, kolei, regulacja rzek i melioracje oraz potrzeb planistycznych i statystycznych. W związku z tymi funkcjami urzędy katastralne zajmowały się przeprowadzaniem pomiarów gruntu pod względem jego powierzchni, urodzajności, przydatności i zagadnień prawnych; klasyfikacją dochodowości z gruntów i budynków dla potrzeb fiskalnych oraz ewidencjonowaniem zachodzących zmian i uwidacznianiem ich w operacie katastralnym. Omówiona wyżej struktura organizacyjna instytucji katastru oraz zakres czynności przetrwały do końca istnienia urzędów, to jest do chwili przejęcia administracji tych terenów przez władze polskie. W poczatkach 1920 r. urzędy katastralne w Brodnicy, Chełmnie, Toruniu i Wąbrzeźnie zostały przejęte przez władze polskie. Były kataster pruski w województwie pomorskim został ustawą z dnia 29.IV. 1919 r. o organizacji i zakresie działania Ministerstwa Robót Publicznych podporządkowany wydziałowi miernictwa w tymże ministerstwie. W Urzędzie Wojewódzkim w Toruniu utworzono wydział mierniczy będący II instancją w zakresie podatku gruntowego. Podlegały mu urzędy katastralne I instancji w powiatach. Rozporządzenie Ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 10.II. 1922 r. precyzowało obowiazki wydziału mierniczego Urzędu Wojewódzkiego nastepujaco: "Do zakresu działania wydziału mierniczego należy kierownictwo wszelkich prac technicznych i administracyjnych dotyczących podatku gruntowego lub domowego aż do stadium ich przypisu, tudzież nadzór służbowy nad urzędami katastralnymi." Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9.IX. 1925 r. prowadzenie katastru podatku gruntowego i domowego na obszarze województw poznańskiego i pomorskiego zostało wyłączone z dniem 1.I. 1926 r. spod kompetencji Ministerstwa Robót Publicznych i przyłączone pod kontrolę Ministerstwa Skarbu. Wydział mierniczy w Toruniu został wydzielony z Urzędu Wojewódzkiego i włączony do Izby Skarbowej w Grudziądzu. Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 20.VI.1927 r. o organizacji i zakresie działania izb skarbowych oraz podległych izbom urzędów skarbowych ustalało, że w okręgach izb skarbowych, w których istnieją ewidencje katastru podatku gruntowego w skład wydziału II Izby ( podatków bezpośrednich) wchodził oddział szósty- katastralny. Do jego kompetencji należały sprawy nadzoru nad administracją mierniczo- katastralną w okregu izby skarbowej, w szczególności nad czynnościami archiwów map, oddziałów nowych pomiarów i rekonstrukcyjnych oraz nad czynnościami ewidencji katastru podatku gruntowego (urzędów katastralnych), w którym to celu przeprowadzano periodyczne lustracje powyższych urzędów przez inspektorów ewidencyjnych. Kolejna reorganizacja miała miejsce w 1929 r., kiedy to instytucje katastru zostały przemianowane na samodzielne urzędy katastralne. Na mocy rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 10.VII 1933 r. urzędy katastralne na obszarze województwa pomorskiego zostały zniesione jako samodzielne jednostki administracyjne. Z dniem 1.VIII 1933 r. agendy wyżej wymienionych urzędów przekazano właściwym urzędom skarbowym. Agendy Urzędu Katastralnego w Toruniu zostały rozdzielone, przy czym agendy katastralne miasta Torunia i powiatu toruńskiego przejął Urząd Skarbowy w Toruniu, a agendy powiatu wąbrzeskiego przejął Urząd Skarbowy w Wąbrzeźnie. Podobnie agendy Urzędów Katastralnych w Brodnicy i Chełmnie przejęły odpowiednio Urzędy Skarbowe w tych miastach. 15.VI 1923 r. został uchylony podatek budynkowy, w 1925 r. (po podporządkowaniu instytucji katastru Ministerstwu Skarbu) został ponownie przywrócony za pruskim systemem podatku budynkowego. Jakoże instytucja katastru w Polsce międzywojennej została powołana tylko na tych terenach, dla których kataster już istniał Ministerswo Skarbu przystąpiło w 1934 r. do organizacji ogólnopolskiej akcji klasyfikacji gruntów dla podatku gruntowego. Projekt nowej jednolitej ustawy katastralnej, nazwany rejestrem gruntów, został opracowany pod koniec 1938 roku. Przewidywał on wprowadzenie jednolitego katastru gruntowego o róznorodnych funkcjach. Zadania instytucji rejestrów gruntowych obejmowałyby: wymiar danin i świadczeń publicznych należnych z nieruchomości, oznaczenie nieruchomości w księgach wieczystych, z którymi rejestry miałyby być w przyszłości połączone, dostarczanie danych dla potrzeb naukowych, statystycznych i gospodarzczych. Wprowadzeniu w życie tej ustawy przeszkodził wybuch II wojny światowej. Urzędy katastralne na obszarze województwa pomorskiego działały w oparciu o pruskie ustawy i przepisy techniczne. Interesujące nas urzędy katastralne w Brodnicy, Chełmnie, Toruniu i Wąbrzeźnie działały w zasadzie w granicach ówczesnych powiatów. Wyjątek stanowią lata 1920-1922 i 1926-1933, kiedy to teren powiatu wąbrzeskiego podlegał kompetencjom Urzędu Katastralnego w Toruniu. Polskie urzędy katastralne kontynuowały zadania swych pruskich poprzedników. W związku z tym ich zakres czynności oraz struktura organizacyjna pozostały w stosunku do okresu poprzedniego bez zmain. Po zajęciu ziem województwa pomorskiego przez Niemców w 1939 r. zostały zlikwidowane wszystkie organa polskiej administracji. W wyniku działalności władz okupacyjnych powstały urzędy, które przejęły funkcje wykonywane dotychczas przez aparat polski. Instytucje katastru zostały podporządkowane Ministerstwu Finansów. Interesujące nas Urzędy Katastralne w Brodnicy, Chełmnie, Toruniu i Wabrzeżnie zostały włączone w ogólnoniemiecki system katastru gruntowego i budynkowego ( Reichskataster). Prace nad ujednoliceniem różnych systemów katastralnych w jeden kataster państwowy rozpoczęto w Rzeszy w 1934 r. po wydaniu ustaw: o jednolitej klasyfikacji gruntów i o organizacji służby geodezyjnej. W świetle przepisów normatywnych "Reichskataster" miał być katastrem nieruchomości, bardzo ściśle zwiazanym z instytucją ksiąg gruntowych. Rozporządzeniem z dnia 1. XI 1941 r. pruskie Ministerstwo Finansów wprowadziło zmianę urzędowych nazw dokumentacji katastralnej, zastępując je nowymi obowiązującymi dla katastru państwowego. Po II wojnie światowej prace w zakresie katastru gruntowego powierzono powołanemu wówczas Głównemu Urzędowi Pomiarów Kraju oraz służbie geodezyjnej Ministerstwa Rolnictwa. W latach 1945-1947 ograniczono się jedynie do prac nad zabezpieczeniem istniejących już materiałów katastralnych do kontynuowania katastru, tam, gdzie tego rodzaju dokumentacja była już zaprowadzona. 24 IX 1947 r. został wydany dekret o katastrze gruntowym i budynkowym. Wprowadzał on jednolity kataster gruntowy na obszarze kraju. Projekt organizacji polskiego systemu katastralnego zawarty w dekrecie z 1947 r. nie został jednak zrealizowany. Dla wymiaru podatku gruntowego i obowiązkowych dostaw funkcję katastru pełniły w końcu lat czterdziestych i pierwszej połowie lat pięćdziesiątych spisy powszechne, znane jako uproszczona ewidencja gruntów. Ankietowa ewidencja gruntów uległa szybko dezaktualizacji. 2 II 1955 r. został wydany dekret o jednolitej ewidencji gruntów i budynków. Realizację dekretu powierzono organom terenowym pozostającm w gestii: - Ministra Rolnictwa, w odniesieniu do terenów wiejskich i miast nie wydzielonych - Ministra Gospodarki Komunalnej, w odniesieniu do miast wydzielonych z powiatów i województw.