Władze Centralne Powstania Listopadowego oraz związane z nim polskie i rosyjskie materiały różne

Signatur
1/200/0
Anzahl der Serien
14
Anzahl der Scans
67170

Inhalt:

Zespół przechowywany obecnie w AGAD obejmuje kilkanaście grup archiwaliów, w których skład wchodzą: akta władz centralnych Powstania oraz akta różnej proweniencji kancelaryjnej i terenowej, a także varia. Szczególnie cenne są fragmenty akt kancelarii Dyktatora, Rady Najwyższej Narodowej, Rządu Narodowego (w tym spuścizna aktowa 13 sekcji), Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji (w tym fragmenty akt innych urzędów i księgi homagialne z województw: mazowieckiego, z wyodrębnioną Warszawą, kaliskiego, krakowskiego, sandomierskiego, płockiego), Ministerstwa Spraw Zagranicznych; Komisji Rządowej Sprawiedliwości (1 j.a. dot. Gwardii Narodowej); ponadto akta różnych kancelarii - m. in. Organizatora Regularnych Oddziałów Województwa Augustowskiego i Rządu Tymczasowego na Litwie, lista imienna korpusu gen. Henryka Dembińskiego, fragmenty akt Sądu Najwyższego Kryminalnego i komitetu Brujewicza (spisy powstańców na literę Ja), który zbierał wszelkie informacje o uczestnikach powstania. Varia to m. in.: korespondencja dotycząca akcji wojsk rosyjskich przeciwko powstańcom, akta sądowe okresu powstania, m.in. o udział w rozruchach 15–16 VIII 1831 r., raptularz z wykazem ofiar na cele powstańcze, typowe silva rerum to jednostka o sygn. 709: korespondencja pochodząca przeważnie z urzędów centralnych. Są tu także spisy akt władz centralnych, sporządzone w XIX w. (szczegółowa informacja o zawartości akt, zob: F. Ramotowska, Władze centralne Powstania Listopadowego 1830/1831, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie. T. II. Epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998). W aktach występują liczne załączniki: druki ulotne, odezwy, rozporządzenia, okólniki, rozkazy, dzienniki urzędowe, także ikonografia.

Die Geschichte der Provenienzstelle:

W ustroju politycznym władz polskich doby powstania listopadowego wyodrębniają się dwa okresy: pierwszy do momentu załamania się rokowań ugodowych w Petersburgu, a następnie detronizacji Mikołaja I (25 I 1831 r.) i przekroczenia przez armię rosyjską granicy Królestwa Polskiego (zachowującego konstytucję z 1815 r., ale bez artykułów wiążących Królestwo z Cesarstwem Rosyjskim przez osobę cesarza - króla polskiego); drugi - przekształceń ustrojowych dokonywanych na podstawie uchwał Sejmu „rewolucyjnego” w warunkach realnej wojny polsko-rosyjskiej. W obu tych okresach władze formowały się i działały w inny sposób: pierwszy - bardziej zachowawczy polegał na dostosowywaniu urzędów już istniejących do nowej sytuacji przez odpowiednie zmiany personalne i organizacyjno-kompetencyjne, drugi – bardziej radykalny wprowadzał władze nowe. W sposób umiarkowany działały w pierwszym okresie: Sejm, Rada Administracyjna, komisje rządowe (w których zachowano systemy kancelaryjne przedpowstaniowe. Po uchwale sejmowej o detronizacji zmieniono tylko pieczęcie i formuły kancelaryjno-prawne, dostosowując je do statusu polityczno-prawnego niepodległego Królestwa Polskiego) oraz urzędy administracji terenowej. Drugi okres to dyktatura gen. Józefa Chłopickiego, działalność Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego, Rady Najwyższej Narodowej, Rządu Narodowego, powołanie urzędu Wodza Naczelnego i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Była to nowa władza centralna – resortowa, swą rangą odpowiadającą komisjom rządowym. Poprzednikami Ministerstwa były: najpierw (od 8 XII 1830 r.) Sekcja (zwana potem Wydziałem) Dyplomatyczna w Rządzie Tymczasowym, a następnie Wydział Dyplomatyczny przy Radzie Najwyższej Narodowej. Innymi władzami centralnymi, których działalność związała się ściśle z powstaniem i znalazła odbicie w zachowanej w AGAD dokumentacji z tego okresu, były organa śledcze powołane do zbadania „papierów” pozostałych po agendach policji tajnej reżimu przedpowstaniowego. Rząd Tymczasowy powołał 5 XII 1830 r. kilkunastoosobowe gremium pod nazwą: Komitet do Przejrzenia Papierów Policji Tajnej z przewodniczącym Julianem Ursynem Niemcewiczem. Wcześniej, pod naciskiem opinii publicznej, domagającej się ukarania szpiegów, dyktator powołał postanowieniem z 29 XII 1830 r. nowy organ: Komisję Rozpoznawczą do zbadania, które osoby podejrzane o szpiegostwo powinny być oddane pod sąd, a które oczyszczone z tego zarzutu. Odpowiednich materiałów dostarczył Komisji Komitet przeglądający papiery policji tajnej. Aktami prawnymi, leżącymi u podstaw funkcjonowania władz polskich okresu powstania listopadowego były uchwały sejmowe: z 18 XII 1830 r. o uznaniu powstania za narodowe, z 25 I 1831 r. o detronizacji cesarza rosyjskiego jako króla polskiego, z 8 II 1831 r. o przysiędze homagialnej narodu polskiego oraz złożenie tej przysięgi przez naród. Z władz terenowych, działających już w warunkach rewolucji, których fragmenty registratur trafiły do omawianego zespołu, reprezentowane są tylko nieliczne, a mianowicie: Gwardia Ruchoma Miejska, Organizator Regularnych Oddziałów Województwa Augustowskiego i Rząd Centralny Tymczasowy w Litwie. Gwardia Ruchoma została powołana przez dyktatora 6 XII 1830 r.; miała za zadanie wspomaganie wojska regularnego w działaniach wojennych. Została wyłoniona z rezerw Straży Bezpieczeństwa. Urząd Organizatora Regularnych Oddziałów Województwa Augustowskiego został powołany rozkazem gen. Antoniego Giełguda z 23 VI 1831 r., w czasie jego wyprawy na Litwę. Tymże rozkazem generał mianował na ów urząd Teofila Światopełka-Mirskiego, którego po nieudanej próbie zajęcia Wilna, skierował do woj. augustowskiego dla przeprowadzenia tam mobilizacji do wojska. Ustanowienie Tymczasowego Rządu Polskiego Centralnego na Litwie wiązało się z wyprawą gen. A. Giełguda do tej prowincji. Rząd utworzony został w Żejmach w czerwcu 1831 r. Działał za pośrednictwem władz powiatowych, wyłonionych w toku powstania. Funkcjonował krótko; upadł wraz z klęską powstania litewskiego już w lipcu 1831 r. Przez pierwsze dni po wybuchu powstania rządem Królestwa Polskiego pozostawała Rada Administracyjna. Sytuacja rewolucyjna spowodowała najpierw zmiany w jej składzie, a następnie ustrojowe. 1 XII 1830 r. utworzony został Wydział Wykonawczy Rady. Rada nie zdołała utrzymać władzy i 4 grudnia przekazała władzę Rządowi Tymczasowemu, którego prezesem został Adam Jerzy Czartoryski. W związku z pozbawieniem w. ks. Konstantego władzy wodza naczelnego armii polskiej, 30 XII 1830 r. Rada Administracyjna powierzyła dowództwo wojska polskiego gen. dywizji Józefowi Chłopickiemu. 3 grudnia Rada Administracyjna przyznała Chłopickiemu nieograniczoną władzę nad wojskiem. 6 grudnia Chłopicki w odezwie do narodu ogłosił się dyktatorem do czasu zwołania sejmu (sejm rozpoczął obrady 19 XII 1830 r.), któremu miał złożyć sprawozdanie ze swych czynności. Dyktator przyznał sobie wyłączne prawo dowodzenia armią, naczelne zwierzchnictwo nad wszystkimi władzami w kraju, prawo wydawania im rozkazów oraz zatwierdzania wszystkich projektów normatywnych. Rozporządzenia wykonawcze nie naruszające tych przepisów mógł wydawać Rząd Tymczasowy samodzielnie w ramach przysługujących mu prerogatyw. 18 grudnia dyktator złożył władzę; pracę rozpoczął sejm, który dwa dni później ponownie powierzył Chłopickiemu władzę dyktatorską. Na mocy uchwały sejmu z 20 XII 1830 r., 21 grudnia dyktator rozwiązał Rząd Tymczasowy, powołując w jego miejsce Radę Najwyższą Tymczasową. 29 I 1831 r. ustanowił Rząd Narodowy w miejsce rozwiązanej Rady. Organizację i kompetencję Rządu Narodowego normowały artykuły 4-14 uchwały, które rozdzielały także władzę królewską między Rząd i Sejm. Powołano 5 wydziałów (ministerstw) podporządkowanych członkom Rządu (ministrom), którzy utworzyli następnie Radę Ministrów. Klęska powstania oraz zamieszki w Warszawie spowodowały, że 16 VIII 1831 r. Rząd Narodowy złożył dymisję. Jednocześnie Sejm podjął uchwałę powołującą nowy Rząd Narodowy o zmienionych kompetencjach, składzie i strukturze. Jego kierownictwo powierzył gen. Janowi Krukowieckiemu jako prezesowi w Radzie Ministrów. W związku z kapitulacyjną polityką Krukowieckiego, 7 września Sejm odwołał go ze stanowiska prezesa Rządu, mianując na ten urząd Bonawenturę Niemojowskiego. Nowy prezes nie zdołał opanować sytuacji i 8 IX 1831 r. Rząd, Sejm i armia opuściły Warszawę, udając się do Modlina. Wódz naczelny z dwudziestotysięczną armią i Sztabem Generalnym opuścił kraj 5 października, wywożąc za granicę część swej dokumentacji kancelaryjnej. Po upadku powstania Rosjanie przeprowadzili likwidację administracji powstańczej. Jesienią 1831 r. powołany został Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego pod prezesurą Fiodora Engela, którego zadaniem była pacyfikacja i militaryzacja Królestwa; administracja została podporządkowana naczelnikom wojennym, a naczelnie komenderujący czynną armią generał-gubernator Królestwa Polskiego feldmarszałek Iwan Paskiewicz 22 XI 1831 r. wydał z rozkazu cesarza Mikołaja I postanowienie unieważniające „na zawsze” wszystkie uchwały i rozporządzenia „Rządu Rewolucyjnego”. W 1832 r. nastąpiło znaczne ograniczenie autonomii Królestwa Polskiego: zastąpienie konstytucji Statutem Organicznym, wcielenie armii polskiej do rosyjskiej, zniesienie polskiego sejmu i samorządów; postępowała rusyfikacja administracji a namiestnikiem królestwa został Iwan Paskiewicz (szczegółowa informacja o aktotwórcy, zob: F. Ramotowska, Władze centralne Powstania Listopadowego 1830/1831, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie. T. II. Epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998 oraz informacja o tym zespole, [w:] AGAD, Informator, oprac. zb. pod red. D. Lewandowskiej, W-wa 2008).

Laufzeit:

[1795, 1812-1829] 1830-1831 [1832-1854]

Klassifikation:

-

Name der Provenienzstelle:

Daten:

1795-1795, 1812-1829, 1830-1831, 1832-1854.

Alter Name:

Name der Fremdsprache:

Sprachen:

rosyjski, polski, niemiecki, łaciński, hebrajski, francuski

Zugänglichkeit:

Teilweise geteilt

Akten insgesamt:

719

Bearbeitete Akten insgesamt:

719

Akten insgesamt ohne Verzeichnis:

0

Laufende Meter insgesamt

19.0

Bearbeitete laufende Meter insgesamt

19.0

Laufende Meter insgesamt ohne Verzeichnis

0.0

Akten insgesamt:

0

Dateien insgesamt:

0

Größe insgesamt (in MB):

0.0

Dokumente insgesamt

0

Sachen insgesamt

0

Klassen insgesamt

0

Akten insgesamt:

0.0

Gesamtzahl laufender Meter:

0.0

Extreme Daten der nicht archivierten Dokumentation:

Name Stückzahlen-Inventar Anmerkungen
Genehmigtes Findbuch Keine Daten ze wstępem i indeksem geograficznym oraz osobowym

Stan zachowania zespołu, ok. 80%. Ogólne straty wojenne (1944 r.) zbioru w stosunku do okresu przedwojennego szacuje się na ok. 200 vol. Strat w stosunku do stanu pierwotnego nie da się ustalić. Zespół zmikrofilmowany i w takiej postaci udostępniany.