Zespół akt Urzędu Katastralnego w Gdańsku (Katasteramt Danzig) przechowywany w Archiwum Państwowym w Gdańsku składa się z dokumentacji aktowej oraz kartograficznej. Księgi katastralne (księgi parcel, księgi podatku budynkowego oprawione są w twarde okładki, na których umieszczono tytuł dokumentacji, nazwę obrębu i jego numer. Dla ułatwienia nazwę i numer obrębu umieszczano na grzbietach ksiąg). Pozostała aktowa dokumentacja katastralna gromadzona była w akta spraw, w formie poszytów. Do każdego tomu dokumentacji doszyta jest wypustka (Aktenschwanz) z wypisaną nazwą obrębu i sygnaturą (numer obrębu). Wypustki dla łatwiejszego rozpoznawania mają różne kolory. Zachowaną dokumentację katastralną podzielono na następujące grupy (serie): 1. Akta szacunkowe z lat 1862 – 1867, które zawierają oszacowanie wielkości powierzchni (Flächeninhaltsberechnung), obliczenie masy glebowej (Massenberechnung), rejestr szacunkowy (Einschätzungsregister), zestawienie klas glebowych (Klassenzusammenstellung), wyciągi z przedkatastralnych rejestrów pomiarowych (Auszug aus dem Vermessungsregister) oraz szkice przedkatastralne. Jest to podstawowa dokumentacja pomiarowo-ewidencyjno-szacunkowa powstała przed rozpoczęciem działalności urzędów katastralnych. 2. Akta obrębowe z lat 1865 – 1923, które zawierają szkice podstawowe, taryfę klasyfikacyjną gruntów, zestawienie artykułów matrykuły podatku gruntowego dotychczasowego katastru i obliczenia powierzchni. 3. Księgi matrykuły podatku gruntowego z lat 1888-1931 [1947] – wykonane w oparciu o księgi parcel, zawierają te same informacje dotyczące wielkości działek, klasy gruntów oraz czystego dochodu z parcel usystematyzowane w oparciu o spis nazwisk właścicieli gruntów (tzw. artykuły matrykuły-wykazy parcel zebrane pod jednym numerem w matrykule, należących do jednego właściciela). 4. Akta kontynuujące naliczanie podatku gruntowego z lat 1865 – 1942 – zawierają informacje o wszelkich zmianach zachodzących w gruntach i budynkach (zmiany granic, podział i zmiany własności, aktualizacje sum podatków, pomiary, oszacowania powierzchni, rysunki, szkice). 5. Księgi parcel z lat 1865 – 1945 – zawierają przegląd wszystkich gruntów gminy lub obrębu według wzrastającej kolejności numerów działek. Zawierają zestawienia parcel według klasy gruntów, co stanowi podstawę naliczania podatku gruntowego. Księgi parcel podają informację o wielkości poszczególnych działek i uzyskiwanym z nich czystym dochodzie. Znajduje się tu również informacja na temat imienia i nazwiska właściciela, numeru artykułu matrykuły i księgi wieczystej. W tej serii znajdują się również odpisy ksiąg parcel, ich odtworzenia oraz wyciągi, zawierające dodatkowo zestawienia zbiorcze do matrykuły podatku gruntowego. 6. Księgi podatku budynkowego z lat 1873 – 1942 – zawierają spisy i opis budynków oraz parcel z nimi związanych. Zawierają dane dotyczące wszystkich zabudowań w obrębie katastralnym, oparte na podziale własności, podobnie jak w matrykule. 7. Załączniki do ksiąg podatku budynkowego i ksiąg parcel z lat 1873 – 1944 – zawierają odpis księgi parcel i księgi podatku budynkowego oraz protokoły dokonywanych w nich zmian. Dokumentacja ta tworzona była dla wydziałów ksiąg wieczystych sądów obwodowych w celu aktualizacji zapisów w księgach gruntowych. 8. Dokumentacja pomiarowa i szacunkowa z lat 1897 – 1942 – na którą składają się obliczenia poligonometryczne i trygonometryczne, pomiary odległości, oszacowania powierzchni i szkice podstawowe. 9. Zbiór kartograficzny liczy 3257 map gmin, obszarów dworskich i powiązanych z ww. obszarów leśnych (leśnictw) z lat [1864-] 1865-1942. Są to głównie wyciągi z map obrębowych (621 j.a.) oraz mapy uzupełniające (2636 j.a.) - jednoarkuszowe. Ww. mapy stanowiły dokumentację pomocniczą do akt głównych wytworzonych przez gdański Urząd Katastralny, służącą przede wszystkim do zakreślenia granic gmin, obszarów dworskich, leśnictw na potrzeby regulacji podatkowych. Zakres terytorialny map, to obszar powiatu gdańskiego (niem. Danzig Land) w granicach Wolnego Miasta Gdańska oraz z okresu II wojny światowej (1920-1945) . Na 3257 jednostek archiwalnych – 2450 pochodzi (wg podziału administracyjnego sprzed 1939 roku) z powiatu Gdańsk Wyżyny, natomiast 807 z powiatu Gdańsk Niziny [4]. 10. Pomoce ewidencyjno-informacyjne z lat 1865 – 1932 – zawierają wykaz map, indeksy numerów obrębowych, wykaz właścicieli poszczególnych nieruchomości z podaniem położenia i numeru księgi wieczystej oraz numeru mapy, wykaz akt przechowywanych w urzędzie i fragment terminarza prac urzędu katastralnego. [4] W latach 1920-1939 funkcjonowały dwa powiaty: Gdańsk-Wyżyny, niem. Danziger Höhe, oraz Gdańsk Niziny, niem. Danziger Niederung (pod tymi nazwami, ale częściowo innymi obszarami także w latach 1887-1920). Scalenie w jeden – powiat ziemski Gdańsk, niem. Danzig Land nastąpiło po wybuchu II wojny światowej w 1939 r.; wówczas ziemie z prawego brzegu Wisły z dawnego powiatu Gdańsk Niziny, wcielono do powiatu Żuławy (niem. Groß Werder; obecnie powiat Nowy Dwór Gdański). Do ww. powiatów (głównie Gdańsk Wyżyny) po 1920 r. wcielono część terenów z powiatów Kartuzy, Kościerzyna, Tczew, przyłączonych w 1920 r. do Wolnego Miasta Gdańska.

Urzędy katastralne, w tym Urząd Katastralny w Gdańsku, powołane zostały do prowadzenia i systematycznego aktualizowania informacji o obiektach katastralnych – gruntach, budynkach i lokalach – w postaci danych geometrycznych (mapy katastralne) i opisowych (księgi powierzchniowe i budynkowe, obejmujące szereg szczegółowych informacji – położenie nieruchomości, wraz z dokładnym adresem, odnośniki do ksiąg wieczystych, ewidencja właścicieli, klasyfikacja gruntów itp.). Zebrane informacje stanowiły podstawę do ustalenia wymiaru podatków od nieruchomości, użytkowania wieczystego gruntów oraz innych obciążeń związanych z nieruchomościami [1]. Urząd Katastralny w Gdańsku utworzony został na podstawie Ustawy o odmiennym uregulowaniu podatku gruntowego z dnia 21 maja 1861 roku [2], która wprowadziła osobny podatek gruntowy (Grundsteuer) i od zabudowań (Gebäudesteuer) we wszystkich prowincjach państwa pruskiego (zwolnieniu od podatku podlegały działki, na których znajdowały się budynki i urządzenia państwowe: place, mosty, drogi kołowe i rzeczne, kanały, porty, ogrody botaniczne, itp. oraz budowle instytucji wyznaniowych i szkoły). Na podstawie ww. regulacji powołano władze katastralne. W praktyce ustawa z 1861 roku mogła wejść w życie dopiero w 1865 roku po okresie przygotowawczym polegającym na sporządzeniu dokumentacji pomiarowo-ewidencyjnej i szacunkowej. Działania te rozpoczęto od gromadzenia dokumentacji kartograficznej obcego pochodzenia z wcześniejszych okresów, którą później uzupełniano, tworząc mapy uzupełniające. Ww. prace przygotowawcze rozdzielono między władze pomiarowe a komisje szacunkowe, które działały w latach 1861 – 1863. W wyniku ogłoszonej w 1861 roku ustawy w Rejencji Gdańskiej wykształciły się dwustopniowe instytucje katastralne: • na szczeblu Rejencji Gdańskiej powołano Biuro Katastralne (Katasterbüro – zwane początkowo Grund und Gebäudesteuerbüro) jako urząd II instancji, wchodzący w skład Wydziału Podatków, Domen i Lasów Rejencji. Na czele Biura Katastralnego stał inspektor katastralny (Katasterinspektor), który kontrolował bezpośrednio działalność wszystkich urzędów katastralnych na obszarze rejencji i sprawował zwierzchność służbową nad urzędnikami katastralnymi. Inspektor zajmował się również szacowaniem wartości majątku podatników oraz wyznaczaniem wysokości należnego podatku. • na szczeblach powiatów (w tym powiatu gdańskiego) powołano urzędy katastralne (Katasterämter), jako urzędy I instancji, na czele których stali kontrolerzy katastralni (Katasterkontrolleure), zwani do 1867 roku „urzędnikami kontynuującymi akta” (Fortschreibungsbeamten). Każdy z nich musiał mieć kwalifikacje geometry i dłuższą praktykę w zawodzie a nominację otrzymywał bezpośrednio z Ministerstwa Finansów. Urzędy katastralne były jednoosobowe, chociaż kontrolerzy katastralni mogli zatrudnić za wiedzą Rejencji pracowników pomocniczych pomiarowo-kreślarskich. Dopiero od lat 90. XIX wieku pojawiają się etatowi pomocniczy pracownicy biurowi: sekretarze (prowadzili registraturę a później sprawy ogólne oraz księgi i rejestry), mierniczy (zajmowali się pracą geodezyjną i miernictwem), kreślarze (zajmowali się wykreślaniem map), kontrolerzy, rewizorzy czy urzędnicy pomiarowi. Do kompetencji urzędów katastralnych należało przede wszystkim prowadzenie pomiarów gruntów i budynków, opracowywanie map i materiałów pomiarowych, szacowanie nieruchomości, wykonywanie prac związanych z wymiarem podatku (klasyfikacja dochodów z ziemi i budynków) oraz wydawanie uwierzytelnionych wyciągów i odpisów dokumentacji katastralnej oraz udzielanie odpowiedzi sądom oraz innym instytucjom, czy też osobom prywatnym. Urzędy katastralne, w tym również Urząd Katastralny w Gdańsku, zajmowały się także aktualizowaniem, co 15 lat, przez geometrę zaistniałych zmian w nieruchomości, o których obowiązani byli informować ich właściciele. Była to tak zwana rewizja katastru, która miała głównie na celu sprostowanie przypisanego wcześniej podatku, z uwagi na zmiany w kulturze, dochodzie i wielkości areału. Rewizje prowadzono w latach 1880, 1895, 1910 – z każdym nowym okresem zakładano kolejne tomy niektórych ksiąg. Obszar działania Urzędu Katastralnego w Gdańsku podzielony był na obręby katastralne (Gemarkung), w których skład wchodziły obwody gminne i dworskie - podstawowe jednostki topograficzne katastru pruskiego. Dla każdego obrębu sporządzano komplet dokumentacji katastralnej, w tym dwie mapy - pierworys (Urkarte) i czystorys (Reinkarte). Obok zasadniczych map katastralnych, w wyniku prowadzonych pomiarów, powstawały mapy uzupełniające. Swą działalnością urząd ten obejmował cały przedwojenny powiat gdański. Obszar administrowany przez kataster gdański uległ jedynie niewielkim przesunięciom terytorialnym, związanym z utworzeniem w 1920 r. Wolnego Miasta Gdańska. Nazwa Urzędu i struktura zmieniała się na przestrzeni lat. W 1865 roku powołano Urząd Katastralny dla Miasta i Powiatu Gdańskiego (Katasteramt für den Stadt- und Landkreis Danzig), który funkcjonował do końca 1871 roku. Na jego czele stało dwóch kontrolerów katastralnych – jeden nadzorował obszar miejski gdański, kompetencji drugiego natomiast podlegało terytorium powiatu. Od 1872 roku do 1888 roku funkcjonował Urząd Katastralny w Gdańsku (Katasteramt Danzig) kierowany przez jednego kontrolera katastralnego, któremu jednocześnie podlegał obszar miasta i powiatu. W 1888 roku nastąpiło ponowne rozdzielenie instytucji na Urząd Katastralny I (właściwy dla miasta) i Urząd Katastralny II (właściwy dla powiatu Gdańsk Wyżyny i Gdańsk Niziny). Taki stan rzeczy utrzymał się do 1937 roku, kiedy to powołano funkcjonujący do 1945 roku Państwowy Urząd Katastralny w Gdańsku (Staatliches Katasteramt Danzig) [3]. Na przestrzeni lat siedziba Urzędu mieściła się w Gdańsku, w wynajmowanych do celów mieszkalno-biurowych budynkach na terenie miasta przy ul. Rzeźnickiej (Fleischergasse) 62, ul. Dolna Brama (Mottlauergasse) 15, ul. Rogaczewskiego (Sandgrube) 42, ul. Żabi Kruk (Poggenpfuhl) 22/23, ul. Górka (Kaninchenberg) 13a, ul. Korzenna (Pfefferstadt) 72, ul. Chłodna (Straussgasse) 1, ul. Karmelicka (Karmelitergasse) 4, ul. Jacobsneugasse 10/11 (obecnie nie istnieje), ul. Stągiewna (Milchkannengasse) 26, ul. Nowe Ogrody (Neugarten) 30/34 – budynek sądu, ul. Sadowa (Kaserne Herrengarten), ul. Elżbietańska (Elisabeth-Kirchengasse) 43, Ratusz ul. Długa (Langgasse) – Piwna (Jopengasse) 37/38, ul. Elżbietańska (Elisabeth-Kirchengasse) 2/3, Ratusz Staromiejski – ul. Korzenna (Pfefferstadt) 33/35, ul. Okopowa (Karenwall) 2, ul. Nowe Ogrody (Neugarten) 9/10, ul. Nowe Ogrody (Neugarten) 12/16. Stanowisko kontrolera katastralnego (dyrektora) obejmowały kolejno następujące osoby: Hermann Fahrenholz (1865-1871), Carl Hermann Wadehn (1865-1892), Ferdinand Lüdtke (1888-1898), Ernst Keil (1892-1902), Hugo Trettin (1898-1914), Max Leman (1902-1909), Hermann Tehnzen (1909-1927), Franz Adamczyk (1914-1920), Wilhelm Hesse (1922), Ernst Senf (1924-1926), Rudolf Krampe (1937-1939), Hans Hopp (1939), Kaestner [?] (1939-1942). Urzędy katastralne, w tym Urząd Katastralny w Gdańsku, zakończył działalność w pierwszych miesiącach 1945 roku. [1] Opracowano na podstawie: R. Górny, Pruski kataster gruntowy na Górnym Śląsku - jego geneza i funkcjonowanie na przykładzie akt i dokumentacji kartograficznej z zasobu Archiwum Państwowego w Opolu, Archeion, t. 113 (2012), s. 169-190; Handwörterbuch der Preussischen Verwaltung, Erster Band (A-K), Leipzig 1906, s. 898-899; R. Piotrkiewicz, Charakterystyka dokumentacji pruskiego katastru gruntowego i budynkowego w zasobie Archiwum Państwowego w Olsztynie, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 4 (298), 2017, s. 569-581; T. Rembalski, Akta podatku gruntowego pruskich urzędów katastralnych jako źródło do badań struktury społeczno-majątkowej drobnej szlachty kaszubskiej w Prusach Zachodnich (1861-1872), Studia Historica Gedanensia, tom VI (2015), s. 82-112; G. Roczek, Akta urzędów katastralnych w zasobie archiwum inowrocławskiego, Archeion, t. 84 (1988), s. 69 – 95; J. Sikorski, Akta urzędów katastralnych w Archiwum Państwowym Oddział w Gorzowie Wielkopolskim, Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny, nr 5 (1998), s. 211-244; F. Szafran, Działalność władz ziemskich a hipoteka i kataster, Warszawa 1930. [2] Preussisches Gesetzbuch, hrsg. Von W. Waran, Berlin 1900, s. 924-931. [3] Informacja sporządzona na podstawie: Archiwum Państwowe w Gdańsku, Prezydium Policji w Gdańsku, nr zespołu 14/7217, 7232, 7821; Rejencja Gdańska, nr zespołu 10/2633, 2745, 2746, 2747, 2748, 2750, 2752; H. Meyer, Die Leiter der preussischen Katasterämter bis ~ 1939 (5 sierpnia 2024), https://dvw.de/sites/default/files/benutzer_4177/Preu%C3%9Fen-RegBez%20+%20KA.pdf; Księgi adresowe miasta Gdańska z lat 1869-1942.