Ponad 20 lat funkcjonowania Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, przypadało na czas bardzo intensywnej budowy i rozwoju struktur administracji państwowej. Prezydium WRN w Poznaniu jako centralny urząd województwa podejmowało decyzje dotyczące wielu różnorodnych dziedzin życia. Dokumentacja wytworzona przez ten urząd posiada ogromną wartość historyczną do badań nad dziejami z wielu dziedzin życia politycznego, gospodarczego oraz społecznego na terenie Wielkopolski. Bogate materiały znajdą tu historycy, badacze zajmujący się problematyką najnowszej historii Polski, a w szczególności zagadnień takich jak: przemiany w administracji państwowej, rozwój handlu, przemysłu, rolnictwa, rozwój szkolnictwa oraz instytucji kultury w województwie poznańskim, zmiany demograficzne, a także terytorialne w obrębie województwa poznańskiego. Natomiast archiwistę zainteresuje sposób funkcjonowania kancelarii urzędu. Sporo materiałów na ten temat znajduje się w jednostkach dotyczących organizacji poszczególnych wydziałów, szczególnie z początków ich działalności¹. Akta Wydziału Organizacyjno-Prawnego doskonale obrazują funkcjonowanie Prezydium WRN w Poznaniu jako urzędu. Niemal w całości zachowały się materiały związane z działalnością organów kolegialnych Prezydium WRN, takich jak protokoły sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej, posiedzeń Prezydium WRN, działalności komisji stałych WRN. Do tych akt często dołączone są różnego rodzaju analizy i inne materiały przesyłane przez poszczególne wydziały, ale również przez rady narodowe niższych szczebli, a także instytucje nad którymi Prezydium WRN sprawowało funkcje koordynujące. Dokumentacja ta może stanowić pewnego rodzaju uzupełnienie ewentualnych braków źródłowych w zespołach aktowych innych urzędów i instytucji. Pozostałe wydziały Prezydium WRN w Poznaniu zajmowały się ściśle określoną dziedziną z całokształtu życia społeczno-gospodarczego ówczesnego województwa poznańskiego. Materiały archiwalne przypisane do poszczególnych wydziałów Prezydium WRN w Poznaniu zróżnicowane są pod względem liczby jednostek (np. od 6 j. a. w Wydziale Komunikacji czy 92 j. a. w Wydziale Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, do 1094 j. a. w Urzędzie Spraw Wewnętrznych, 1202 j. a. w Wydziale Organizacyjno-Prawnym, czy 1300 j. a. w Wydziale Rolnictwa i Leśnictwa). Różnice w ilościowym stanie zachowania materiałów archiwalnych poszczególnych wydziałów powodują, iż obraz działalności PWRN w Poznaniu może okazać się niepełny. Jednak w większości wydziałów zachowały się zarządzenia i instrukcje władz nadrzędnych, plany pracy i sprawozdania z ich wykonania, protokoły kontroli. Na podstawie tej dokumentacji historyk będzie w stanie odtworzyć strukturę organizacyjną poszczególnych wydziałów oraz obraz ich działalności. W tym miejscu warto wspomnieć o jednej z jednostek organizacyjnych w randze równorzędnej do wydziału, był to Urząd Spraw Wewnętrznych posiadający bardzo szerokie kompetencje. W jego obrębie znajdziemy akta dotyczące spraw narodowościowych, ustalania obywatelstwa, zmian nazwisk, kontroli ruchu ludności i wywłaszczeń, a także bogaty materiał dotyczący działalności różnych stowarzyszeń na terenie Wielkopolski, czy też orzecznictwa karno-administracyjnego. W ramach poszczególnych wydziałów Prezydium WRN przeważają materiały w formie protokołów, sprawozdań zarówno opisowych jak i liczbowych, różnego rodzaju analizy, plany pracy i podsumowania ich realizacji, plany i sprawozdania z kontroli oraz zarządzenia pokontrolne. Są to materiały nie tylko dotyczące funkcjonowania Prezydium WRN, ale również działalności innych instytucji i zakładów podlegających nadzorowi Prezydium WRN w Poznaniu. W zespole Prezydium WRN w Poznaniu znajdują się 152 j. a. dokumentacji technicznej, z czego 126 j. a. to dokumentacja torfowisk z terenu województwa poznańskiego, pozostałe dotyczą m.in. Zakładów Chemicznych w Luboniu, Zakładów Przemysłowych im. H. Cegielskiego w Poznaniu, Zakładów Przemysłu Jedwabniczego w Turku, projektu rozbudowy Collegium Chemicum w Poznaniu. Ponadto w jednostkach aktowych dotyczących planów lokalizacyjnych i planów zabudowy, dołączona jest jako załączniki dokumentacja techniczna, w której znajdziemy m.in. plany wyznaczania terenów przeznaczonych do zadrzewień, plany budowy linii energetycznych, czy też wytyczania granic rezerwatów przyrody. Natomiast w jednostkach dotyczących zatwierdzonych projektów urządzeń zakładów przemysłowych, znajdziemy bogate źródła dotyczące zakładanych w latach 50. i 60. różnego rodzaju warsztatów i zakładów organizowanych przez osoby prywatne, jak i spółdzielnie. Dokumentacja ta może stanowić niezwykle bogaty materiał do badań historii gospodarczej regionu. W zespole znajduje się również 1 j. a. dokumentacji kartograficznej dotycząca planu regulacji wsi Niwka w powiecie Puszczykowo. Materiały fotograficzne przedstawiają obrazy z różnych rejonów Wielkopolski i różnych dziedzin życia społecznego. W zespole znajdują się fotografie dotyczące rozwoju przemysłu w Wielkopolsce, np. Kopalnia Węgla Brunatnego Adamów w Turku, Kopalnia Węgla Brunatnego w Koninie, Pleszewska Fabryka Aparatury „Spomasz”, Pilskie Zakłady Terenowego Przemysłu Materiałów Budowlanych, „Powogaz” Poznańska Fabryka Wodomierzy i Gazomierzy i in.. Kilka albumów przedstawia rozwój wielkopolskiego rolnictwa, m.in. uroczystości dożynkowe powiatu ostrowskiego, „Święto Plonów” w Szamotułach czy też XX-lecia inseminacji w Instytucie Zootechniki Zakładu Doświadczalnego w Pawłowicach koło Leszna i in.. W większości są to albumy pamiątkowe przekazywane z okazji różnych rocznic i świąt na ręce przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu. Dla badacza historii powojennej regionu Wielkopolski zespół Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu jest doskonałym materiałem do prowadzenia badań źródłowych. ------------------------------------ 1. Bielawna Barbara, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu – metody porządkowania, zawartość źródłowa, s. 25. [na postawie wstępu do inwentarza Katarzyny Zielińskiej]

Ustawa z 20 marca 1950 roku o terenowych organach jednolitej władzy państwowej¹ wprowadzała reformę systemu administracyjnego państwa, polegającą na likwidacji dotychczasowych terenowych organów administracji, tj. m. in. urzędów wojewódzkich, starostw, urzędów miejskich i gminnych oraz zniesieniu niektórych organów administracji rządowej niezespolonej (m. in. kuratoriów, izb skarbowych, urzędów zatrudnienia), oraz przekazaniu ich kompetencji radom narodowym, i ich organom. Powstałe na mocy tej ustawy rady narodowe stały się terenowymi organami władzy państwowej w gminach, miastach i dzielnicach większych miast, w powiatach i województwach, łącząc funkcje uchwałodawcze (rada) z wykonawczymi (prezydium rady i podległy mu aparat administracyjny). Wyżej wymieniona ustawa określała również zadania jakie rady narodowe miały wykonywać na podległym im terenie a mianowicie kierować działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną, uchwalać i nadzorować wykonanie terenowych planów gospodarczych i budżetu, zapewniać ochronę porządku publicznego i czuwać nad przestrzeganiem praworządności, a także ochraniać własność społeczną i prawa obywateli, współdziałać w umocnieniu obronności państwa, wydawać przepisy prawne w ramach nadanych im kompetencji, wybierać i odwoływać prezydia rad narodowych, kierować działalnością swoich organów i rozpatrywać ich sprawozdania, wykonywać kontrolę społeczną działalności urzędów i przedsiębiorstw². Członkowie rad narodowych mieli być wybierani przez obywateli w powszechnym głosowaniu, realizacja tego punktu nastąpiła dopiero w momencie wejścia w życie ustawy z dnia 25 września 1954 roku Ordynacja wyborcza do rad narodowych³. Rady narodowe obradowały na sesjach, które miały być zwoływane przynajmniej raz na kwartał. Sesje rad narodowych mogły mieć dwojaki charakter. Sesje zwyczajne odbywały się według z góry ustalonego porządku, natomiast sesje nadzwyczajne zwoływano na wniosek członków rady, w zależności od zaistniałej potrzeby. Uchwały na sesjach podejmowane były podczas głosowania jawnego, przy poparciu zwykłej większości głosów. Jako organy pomocnicze dla poszczególnych dziedzin swojej działalności rady powoływały komisje, których zadaniem było opiniowanie i inicjowanie spraw mających być przedmiotem obrad sesji, kontrolowanie działalności organów rady, przygotowywanie projektów uchwał, sprawowanie kontroli społecznej. Ze względu na charakter wykonywanych zadań komisje mogły mieć charakter stały, jeśli powoływano je dla poszczególnych dziedzin działalności rady, lub niestały dla wykonywania zadań doraźnych. Jedną z ważniejszych kompetencji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu był wybór członków Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu. Według ustawy z marca 1950 roku o terenowych organach jednolitej władzy państwowej członkowie prezydium mieli być wybierani z grona radnych. Punkt ten został zmieniony Ustawą o radach narodowych z roku 1958, w której ustalono, że w prezydium zasiadać mogą także osoby nie będące radnymi⁴. Prezydium WRN było organem wykonawczym i zarządzającym Wojewódzkiej Rady Narodowej, tzn. wykonywało uchwały rady narodowej oraz kierowało jej całym aparatem administracyjnym. Prezydium działało jako organ kolegialny, na którego czele stał przewodniczący, wybierany przez radę narodową, która miała również prawo powoływać i odwoływać poszczególnych członków prezydium. Oprócz przewodniczącego w skład prezydium wchodził jego zastępca, sekretarz i członkowie prezydium. Członkowie Prezydium WRN powoływani byli podczas pierwszej sesji nowo wybranej Wojewódzkiej Rady Narodowej. Liczba członków prezydium określona została w uchwale Prezydium Rządu, w jego skład miał wchodzić przewodniczący, sekretarz, 3 zastępców przewodniczącego oraz 4 członków prezydium⁵. Na wniosek zainteresowanej strony oraz za zgodą jednostki nadrzędnej dopuszczalne były modyfikacje składu osobowego prezydium. Przewodniczący Prezydium WRN musiał być zatwierdzony przez Radę Ministrów. Do jego obowiązków należało kierowanie pracami oraz prowadzenie posiedzeń prezydium, przygotowywanie i otwieranie sesji WRN, reprezentowanie Prezydium WRN na zewnątrz, czuwanie nad realizacją uchwał WRN i wytycznych władz nadrzędnych oraz sprawowanie nadzoru nad kierownikami i pracownikami wydziałów Prezydium WRN⁶. Sekretarz odpowiadał za sprawy organizacyjne. Uchwały Prezydium WRN były podpisywane przez przewodniczącego oraz sekretarza. Obowiązkiem członków Prezydium WRN był czynny udziału w pracach prezydium i sesjach WRN, odgrywali także rolę pośrednika pomiędzy władzami wojewódzkimi a społeczeństwem poprzez m.in. udział w sesjach rad narodowych niższych szczebli. Tematy poruszane na posiedzeniach Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu wynikały w głównej mierze z uchwał Komitetu Centralnego i Komitetu Wojewódzkiego PZPR oraz wytycznych Rady Państwa, Rady Ministrów, a także uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu a dotyczyły szeroko pojętego całokształtu spraw społeczno-gospodarczych obejmujących teren województwa poznańskiego⁷. Prezydia opierały swoją działalność na planach prac rocznych lub półrocznych. Wynikające z nich zadania realizowane były podczas posiedzeń Prezydium WRN, w początkowym okresie odbywających się raz w tygodniu, po roku 1958 raz na dwa tygodnie. Posiedzenia planowe zwoływał przewodniczący na 7 dni przed terminem. Posiedzenia pozaplanowe mogły być zwoływane na wniosek przewodniczącego bądź co najmniej połowy członków Prezydium WRN. Tematy spraw, mające być omawiane podczas posiedzenia prezydium, mieli prawo wnosić członkowie Prezydium WRN, Konwent Seniorów⁸ oraz komisje Wojewódzkiej Rady Narodowej. Uchwały zatwierdzane były większością głosów, przy obecności co najmniej połowy plus jeden członków prezydium. Prezydium WRN sprawowało funkcje wykonawcze władzy państwowej poprzez realizację postanowień rady w formie szczegółowych uchwał i zarządzeń. Prezydium zobowiązane było do składania radzie narodowej sprawozdań ze swojej działalności. Do głównych zadań Prezydium WRN, według ustawy z 1950 roku, należało przede wszystkim: wykonywanie uchwał rady oraz zarządzeń władz zwierzchnich, kierowanie działalnością przedsiębiorstw i zakładów, przygotowywanie sesji rad narodowych, współdziałanie z komisjami rady, ustalanie wytycznych dla pracy wydziałów prezydium, opracowanie projektów terenowego budżetu i planu gospodarczego, rozpatrywanie sprawozdań przewodniczącego prezydium i innych jego członków, rozpatrywanie sprawozdań urzędów, przedsiębiorstw, zakładów i innych instytucji⁹. Zadania te prezydium wykonywało przy pomocy wydziałów oraz równorzędnych im jednostkom administracyjnym takim jak: oddziały, referaty, zarządy, komendy, które sprawowały funkcję aparatu wykonawczego Prezydium WRN. Do nich należało wykonywanie uchwał dla poszczególnych dziedzin spraw. Wydziały nie były samodzielnymi organami, powoływane przez Prezydium WRN i pod jego nadzorem wypełniały swoje zadania, ale określenie ich kompetencji następowało na podstawie wytycznych odpowiedniego ministra nadzorującego daną dziedzinę. 17 kwietnia 1950 roku Rada Ministrów wydała instrukcję w sprawie tworzenia wydziałów i referatów prezydiów rad narodowych. Na tej podstawie Prezydium WRN w Poznaniu podczas pierwszego posiedzenia w maju 1950 roku podjęło uchwałę o utworzeniu następujących wydziałów: Wydział Ogólny, Wydział Kadr, Wydział Kontroli, Wydział Społeczno-Administracyjny, Wydział Wojskowy, Wydział Kultury, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa, Wydział Budownictwa, Wydział Komunikacyjny, Wydział Zdrowia, Wydział Pracy i Pomocy Społecznej, Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, Wydział Handlu, Wydział Przemysłu, Referat do spraw Wyznaniowych, Wojewódzka Komisja Planowania Gospodarczego¹⁰. W roku 1950 doszło do nowego podziału administracyjnego kraju, związanego ze scaleniem tzw. Ziem Odzyskanych. Uszczuplony został obszar województwa poznańskiego, które stanowiło teren działania Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu¹¹. W roku 1950 województwo poznańskie składało się z 30 powiatów, 230 gmin wiejskich, 91 gmin miejskich, 3490 gromad¹². W całym interesującym nas okresie, w latach 1950-1973 dochodziło do wielu zmian granic administracyjnych na terenie województwa poznańskiego. Do roku 1960 zostały ustalone granice województwa, a w kolejnych latach następowały zmiany wewnątrz terenu województwa, zmieniała się ilość powiatów, gmin i gromad. Szczególnie wiele zmian terytorialnych odnotowano w obrębie granic wsi, tworząc bądź likwidując gromady, tudzież łącząc różne gminy¹³. Do ważniejszych zmian zaliczyć można wyłączenie w roku 1957, z obszaru województwa poznańskiego, miasta Poznania i stworzenie równorzędnej do województwa jednostki administracyjnej¹⁴. Natomiast w roku 1959 powiat pilski zmienił nazwę na trzcianecki, w ten sposób uwzględniono miejsce funkcjonowania władz powiatu¹⁵. W chwili likwidacji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, z końcem roku 1973, województwo poznańskie liczyło 34 powiaty, w tym 5 miejskich (Chodzież, Czarnków, Gniezno, Gostyń, Jarocin, Kalisz, Kępno, Koło, Konin, Kościan, Krotoszyn, Leszno, Międzychód, Nowy Tomyśl, Oborniki, Ostrów Wlkp., Ostrzeszów, Pleszew, Poznań, Rawicz, Słupca, Szamotuły, Śrem, Środa, Trzcianka, Turek, Wągrowiec, Wolsztyn, Września oraz pięć powiatów miejskich Gniezno, Kalisz, Leszno, Ostrów Wlkp., Piła), 98 gmin miejskich (w tym 2 osiedla) oraz 283 gromady¹⁶. W latach 1950-1951 następowała intensywna rozbudowa aparatu administracyjnego, u której podstaw w głównej mierze leżała likwidacja struktury byłego Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu, a także rozszerzanie zakresu działania rad narodowych, przejmowanie zadań z zakresu kompetencji tzw. administracji niezespolonej oraz usamodzielnianie niektórych oddziałów wchodzących w skład już istniejącego aparatu organizacyjnego. Jeszcze w roku 1950 nastąpiło włączenie Wojewódzkiej Komendy Straży Pożarnych oraz Komendy Terenowej Obrony Przeciwlotniczej, jako jednostek równorzędnych wydziałom w skład Prezydium WRN w Poznaniu. Następnie na podstawie uchwał Rady Ministrów zniesiono urzędy, tzw. administracji niezespolonej jak Okręgowy Inspektorat Pracy i Okręgowy Urząd Zatrudnienia, Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego, Izbę Skarbową, tworząc w ich miejsce Samodzielny Oddział Zatrudnienia, Wydział Oświaty, Wydział Finansowy, które weszły w skład aparatu administracyjnego Prezydium WRN w Poznaniu. Jeszcze inna była geneza powstania Wydziału Geodezyjnego Prezydium WRN w Poznaniu, który powstał poprzez wyłączenie pewnych kompetencji z Wydziału Budownictwa¹⁷. W kolejnych latach następowała dalsza rozbudowa aparatu administracyjnego, połączona z coraz szerszą centralizacją władzy. Na szczeblu wojewódzkim i powiatowym powstawały zarządy i zrzeszenia, które kumulowały w swoich rękach funkcje czysto administracyjne, przejęte z poszczególnych wydziałów prezydiów z zadaniami z zakresu gospodarczego, wykonywanymi dotąd przez odpowiednie przedsiębiorstwa. Zmiany te prowadziły do centralizacji władzy i podporządkowania szeregu przedsiębiorstw i instytucji nowym jednostkom administracyjnym, nadzorowanym przez zarządy centralne tworzone w ministerstwach. W latach 50. szczególną uwagą otaczano sprawy rolnictwa. Odzwierciedlały to także zmiany organizacyjne w obrębie dotychczasowego Wydziału Rolnictwa, z którego wyodrębniono, m.in. Wojewódzki Zarząd Weterynarii, Wojewódzki Zarząd Wodno-Melioracyjny, Wojewódzki Zarząd Urządzeń Wodnych, a sam Wydział Rolnictwa i Leśnictwa przemianowano ostatecznie w 1954 roku na Wojewódzki Zarząd Rolnictwa wyodrębniając z niego Samodzielny Oddział Leśnictwa¹⁸. Ponadto powstały, m.in. Wojewódzki Zarząd Przemysłu, Wojewódzki Zarząd Handlu, Wojewódzka Komisja Cen, Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej, Wojewódzki Zarząd Gospodarki Komunalnej. W latach 50. powołano również Wojewódzki Zarząd Spraw Wewnętrznych, który nadzorował Komendę Wojewódzką Milicji Obywatelskiej, Komendę Wojewódzką Terenowej Obrony Przeciwlotniczej, Komendę Wojewódzką Straży Pożarnych. Ciekawą inicjatywą było powołanie Samodzielnego Oddziału Nadzoru nad Gospodarka Torfową¹⁹, którego zadaniem był nadzór nad eksploatacją złóż torfu, na terenie województwa poznańskiego. Ustawa z dnia 25 stycznia 1958 roku miała prowadzić do reformy, decentralizacji i usprawnienia działalności prezydiów rad narodowych²⁰. Wzmacniała pozycję rad narodowych w systemie zarządzania państwem, poprzez zwiększenie ich samodzielności gospodarczej i finansowej. Ponadto ustawa ta stanowiła podstawę do rozpoczęcia procesu decentralizacji uprawnień rad narodowych, poprzez szczegółowe rozgraniczenie zadań rad narodowych poszczególnych szczebli terytorialnych. Wzmocnieniu uległa również pozycja prezydium, którego decyzje nie mogły być już uchylone przez radę narodową. Prezydia stały się organami wykonawczo – zarządzającymi, zobowiązanymi do wykonywania uchwał rad narodowych i Rady Ministrów oraz wyznaczania kierunków działania swoim wydziałom i innym podległym instytucjom. Ustawa ta przyznawała także wydziałom prezydiów większe kompetencje i samodzielność działania, wprowadzając zasadę jednoosobowego kierownictwa. Ponadto wyraźnie rozgraniczone zostały kompetencje prezydium i poszczególnych wydziałów. Jednak wydziały nadal podporządkowane były prezydiom, właściwym ministrom oraz kierownikom urzędów centralnych. Prezydia, w ramach ściśle określonych przez Radę Ministrów zasad, ustalały organizację wewnętrzną wydziałów, zakres i kierunki działania. Prezydia ponadto dokonywały oceny pracy poszczególnych wydziałów oraz rozpatrywały sprawozdania z ich działalności²¹. Rozporządzenie wykonawcze Rady Ministrów z 18 kwietnia 1958 roku w sprawie zasad tworzenia wydziałów przez prezydia rad narodowych²² porządkowało i ograniczało dotychczasowy rozrost aparatu administracyjnego prezydiów. W miejsce stopniowo wygaszanych zarządów, miała powstać określona liczba wydziałów. Zaistniała również możliwość tworzenia wspólnych wydziałów dla Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu i Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania²³. W myśl rozporządzenia utworzono, m.in. Wydział Architektury i Nadzoru Budowlanego, który powstał z byłego Wojewódzkiego Zarządu Architektoniczno-Budowlanego, Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej utworzono z byłego Wojewódzkiego Zarządu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, z byłego Wydziału Oświaty powołano Kuratorium Okręgu Szkolnego. Z połączenia jednostek wchodzących w skład byłego Wojewódzkiego Zarządu Spraw Wewnętrznych, z wyłączeniem Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej powstał Urząd Spraw Wewnętrznych, natomiast Wydział Rolnictwa i Leśnictwa utworzono z byłego Wojewódzkiego Zarządu Rolnictwa, Samodzielnego Oddziału Leśnictwa oraz Samodzielnego Oddziału Nadzoru nad Gospodarką Torfową, a Wydział Organizacyjno-Prawny utworzono z połączenia byłego Wydziału Organizacyjnego, Wydziału Kadr i Szkolenia oraz samodzielnego stanowiska radcy prawnego. Zupełnie nowym wydziałem był Wydział Gospodarki Wodnej, jego ustanowienie wynikało z utworzenia na szczeblu centralnym Ministerstwa Żeglugi i Gospodarki Wodnej. Jednocześnie wydział ten był jednym z pierwszych utworzonych wspólnie dla Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu i Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania²⁴. Na początku lat 60. poszczególni ministrowie zostali zobowiązani do rewizji i aktualizacji zakresów działania oraz uproszczenia struktury organizacyjnej podległych im wydziałów prezydiów rad narodowych²⁵. W roku 1962 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu na podstawie wytycznych władz centralnych przeprowadziło przebudowę własnej struktury organizacyjnej. Zakres kompetencji przedstawiał się następująco: 1. Wydział Organizacyjno-Prawny: nadzór i koordynacja działalności prezydiów rad narodowych niższego stopnia, organizacja sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej, organizacja pracy wydziałów Prezydium WRN, podział terytorialny i ustalanie nazw miejscowości, obsługa prawna Prezydium WRN oraz redakcja Dziennika Urzędowego Wojewódzkiej Rady Narodowej, ponadto sprawy osobowe pracowników Prezydium WRN, wydziałów, przedsiębiorstw i innych podległych instytucji, sprawy wyborów do Sejmu i rad narodowych. 2. Wojewódzka Komisja Planowania Gospodarczego: koordynacja działalności gospodarczej jednostek objętych planowaniem centralnym i terenowym, opiniowanie planów gospodarczych sporządzanych przez poszczególne wydziały Prezydium WRN, opracowywanie zbiorczych terenowych planów gospodarczych, nadzór nad planami gospodarczymi organizacji spółdzielczych, lokalizowanie inwestycji i opiniowanie zadań w zakresie robót budowlano-montażowych, badanie sytuacji gospodarczej i demograficznej województwa, badanie stopnia wykorzystania zdolności produkcyjnych przedsiębiorstw. 3. Wydział Finansowy: wykonywanie zadań związanych z gospodarką budżetową przedsiębiorstw podległych Wojewódzkiej Radzie Narodowej, rozpatrywanie odwołań od decyzji wydziałów finansowych rad narodowych niższych szczebli. 4. Wydział Budownictwa, Urbanistyki i Architektury: sporządzanie i realizacja miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, nadzór budowlany, koordynacja działalności organizacji projektowych, kontrola kwalifikacji kadr technicznych w budownictwie, sprawy geologii surowcowej i hydrogeologii²⁶. 5. Wydział Rolnictwa i Leśnictwa: nadzór oraz koordynacja działalności zjednoczeń, organizacja pracy z zakresu spółdzielczości produkcyjnej, nadzór nad kontraktacją i skupem produktów rolnych, organizacja sieci punktów usługowych na wsi, budowa infrastruktury drogowej, kontrola działalności Wojewódzkiego Związku Kółek Rolniczych oraz Związku Spółdzielni Produkcyjnych, realizacja polityki resortu rolnictwa, nadzór i opieka nad zagospodarowaniem lasów, także niepaństwowych, koordynacja prac z zakresu zadrzewień, gospodarki łowieckiej i ochrony przyrody. 6. Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej: programowanie, organizowanie i finansowanie budownictwa mieszkalnego, kontrola terenowych organów administracji państwowej w zakresie gospodarki lokalami, sprawy najmu lokali, remonty i odbudowa budynków mieszkalnych. 7. Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej: nadzór nad opieką zdrowotną w zakładach produkcyjnych, wśród ludności wiejskiej, opieka nad matką i dzieckiem, podnoszenie stanu sanitarnego, zwalczanie chorób zakaźnych. 8. Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego: nadzór nad ośrodkami szkolenia i doskonalenia kadr nauczycielskich, tworzenie planów rozwoju szkolnictwa, zapewnianie środków materialnych i pomocy naukowych dla szkół, opieka nad sprawami socjalno-bytowymi nauczycieli, nadzór nad działalnością finansowo-gospodarczą szkół. 9. Wydział Gospodarki Wodnej: nadzór nad wszelkimi sprawami wynikającymi z prawa wodnego, nadzór nad budownictwem specjalnym związanym z gospodarką wodną, ochrona przeciwpowodziowa. 10. Wydział Zatrudnienia: realizacja podstawowych zadań z zakresu polityki zatrudnienia, nadzór nad jednostkami zatrudnienia niższych szczebli. 11. Urząd Spraw Wewnętrznych: do jego kompetencji należały sprawy karno-administracyjne, stowarzyszeń, zgromadzeń, graniczne, ewidencji i kontroli ruchu ludności, spisu wyborców, ochrony przeciwpożarowej, terenowej ochrony przeciwlotniczej, wywłaszczeń, obywatelstwa, narodowościowe, nadzór nad rejestracją stanu cywilnego, zmianami imion i nazwisk, a także nad kancelarią tajną Prezydium WRN. 12. Wydział Komunikacji: sprawy ruchu drogowego, koordynacja różnych rodzajów transportu, całokształt spraw związanych z gospodarką na drogach lokalnych. 13. Wydział Przemysłu: koordynacja działalności w dziedzinie usług dla ludności, nadzór nad drobną wytwórczością. 14. Wydział Handlu: koordynacja nad polityką handlową w zakresie państwowego, prywatnego i spółdzielczego handlu wewnętrznego. 15. Wydział Kultury: opracowanie planów rozwoju życia kulturalnego na terenie województwa, prowadzenie spraw placówek kulturalno-oświatowych, wymiany kulturalnej z zagranicą, popieranie zawodowej i amatorskiej działalności artystycznej, nadzór nad działalnością stowarzyszeń społeczno-kulturalnych. 16. Wydział Budżetowo-Gospodarczy: sprawy budżetowe, obsługa rachunkowa i administracyjno-gospodarcza Wojewódzkiej Rady Narodowej, obsługa składnicy akt. 17. Wydział Skupu: kierowanie obowiązkowymi dostawami, skupem i kontraktacją. 18. Wydział do spraw Wyznań: sprawy związane z obsadzaniem stanowisk kościelnych, podróży zagranicznych kleru, prowadzenie ewidencji zakonów, zgromadzeń, kongregacji, placówek duszpasterskich, majątków należących do związków wyznaniowych, nadzór nad stowarzyszeniami wyznaniowymi i organizacjami świeckimi o charakterze wyznaniowym²⁷. W latach 1958-1962 nastąpiła reorganizacja struktury całego aparatu administracyjnego rad narodowych. Szczególnie istotne stało się jej uproszczenie oraz odciążenie poszczególnych komórek organizacyjnych Prezydium WRN, dzięki przekazaniu niektórych funkcji, w szczególności gospodarczych, odpowiednim zjednoczeniom i zrzeszeniom oraz szeregu innych uprawnień prezydiom powiatowych rad narodowych. Dzięki tym posunięciom wprowadzona w życie została podstawowa idea Ustawy o radach narodowych z roku 1958, stanowiąca podstawowymi organami administracji państwowej prezydia powiatowych rad narodowych, natomiast prezydia wojewódzkich rad narodowych miały pełnić funkcje koordynujące i kontrolne. W roku 1970 ukazało się kolejne rozporządzenia Rady Ministrów, nakazujące weryfikację struktury administracyjnej wydziałów prezydiów rad narodowych²⁸. Reforma miała polegać na wprowadzeniu w wydziałach Prezydium WRN, tzw. struktury płaskiej, poprzez likwidację referatów i niektórych oddziałów. Poszczególne sprawy miały być przydzielane pracownikom, odpowiedzialnym za konkretny rodzaj spraw. Na mocy tego rozporządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu podjęło uchwałę ustalającą liczbę istniejących wydziałów. Oprócz wydziałów powołanych w roku 1962 na mocy ustawy z 1958 roku, ustanowiono Samodzielny Oddział Spraw Osobowych oraz Wydział Geologii, a także wyodrębniono z Wydziału Spraw Wewnętrznych, Wojewódzką Komendę Straży Pożarnych. Ponadto ustalono, że wspólne dla Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu i Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznania będą wydziały: Rolnictwa i Leśnictwa, Skupu, Gospodarki Wodnej i Ochrony Powietrza, do spraw Wyznań, Wojewódzka Komisja Cen, Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego oraz Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej i Turystyki. Główną ideę reformy organizacyjnej, a mianowicie likwidację oddziałów, ostatecznie udało się wprowadzić jedynie w wydziałach: do spraw Wyznań, Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, Gospodarki Wodnej i Ochrony Powietrza, Kultury, Organizacyjno-Prawnym, Zatrudnienia. W innych wydziałach udało się jedynie ograniczyć liczbę oddziałów, nie udało się zmniejszyć zatrudnienia w aparacie administracyjnym²⁹. Na mocy ustawy z dnia 22 listopada 1973 roku, na terenie województwa poznańskiego powołano nowe terenowe organy władzy państwowej, którymi zostali wojewoda poznański, prezydent miasta Poznania oraz naczelnicy powiatów. Tym samym rady narodowe stały się podstawowymi organami samorządu społecznego³⁰. Jednostki organizacyjne działające dotychczas przy Prezydium WRN w Poznaniu zostały podporządkowane wojewodzie, natomiast jednostki działające przy wydziałach Prezydium WRN podporządkowano wydziałom Urzędu Wojewódzkiego³¹. ------------------------------------------ 1. Dziennik Ustaw, 1950 rok, nr 14, poz. 130, Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej. 2. Ibidem, roz. 2, art. 6. 3. Dziennik Ustaw, 1954 rok, nr 43, poz. 193, Ustawa z dnia 25 września 1954 r. Ordynacja wyborcza rad narodowych. 4. Dziennik Ustaw, 1958 rok, nr 5, poz. 16, Ustawa z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych, roz. 6, art. 50.1. 5. Monitor Polski, 1950 rok, nr 58, poz. 674, Uchwała Prezydium Rządu z dnia 19 maja 1950 roku w przedmiocie ilości członków prezydiów wojewódzkich rad narodowych oraz rad narodowych miasta stołecznego Warszawy i miasta Łodzi. 6. Dziennik Ustaw, 1950 rok, nr 14, poz. 130, op. cit., roz. 3, art. 17. 7. Wojewódzkie organy administracji państwowej w Poznaniu 1945-1985, op. cit., s. 104. 8. Konwent Seniorów był organem działającym przy Wojewódzkiej Radzie Narodowej, w którego skład wchodzili: przewodniczący obrad rady, stale urzędujący członek prezydium, przewodniczący klubów radnych i przewodniczący stałych komisji. Do jego zadań należały, m.in. współpraca z prezydium w przygotowaniu obrad sesji, koordynacja prac komisji, ustalanie projektu planu pracy Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz zbieranie i analizowanie informacji o postulatach i potrzebach ludności, APP, PWRN w Poznaniu, sygn. 6123, s.1, 34. 9. Dziennik Ustaw, 1950 rok, nr 14, poz. 130, op. cit., roz. 3, art. 16.2. 10. Archiwum Państwowe w Poznaniu (APP), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu (PWRN w Poznaniu, nr zespołu 1071), sygn. 200. 11. Dziennik Ustaw, 1950 rok, nr 28, poz. 255, Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 roku o zmianach podziału administracyjnego państwa; z obszaru województwa poznańskiego wyłączone zostały powiaty: zielonogórski z miastem Zielona Góra, gorzowski z miastem Gorzowem, strzelecki, skwierzyński, sulęciński, międzyrzecki, świebodziński, rzepiński, babimojski, krośnieński, gubiński, wschowski, żniński, mogileński. 12. APP, PWRN w Poznaniu, sygn. 167, powiaty: Chodzież, Czarnków, Gniezno, Gostyń, Jarocin, Kalisz, Kępno, Koło, Konin, Kościan, Krotoszyn, Leszno, Międzychód, Nowy Tomyśl, Oborniki, Ostrów Wlkp., Poznań, Rawicz, Szamotuły, Śrem, Środa, Trzcianka, Turek, Wągrowiec, Wolsztyn, Września oraz cztery powiaty miejskie: Gniezno, Kalisz, Poznań, Piła. 13. Więcej na ten temat w: Wojewódzkie organy administracji państwowej w Poznaniu 1945-1985, op. cit., s. 205-237. 14. Dziennik Ustaw, 1957 rok, nr 1, poz.1, Dekret z dnia 31.12.1956 roku o wyłączeniu z województw miast: Krakowa, Wrocławia i Poznania oraz nadaniu miejskim radom narodowym tych miast uprawnień wojewódzkich rad narodowych. 15. Dziennik Ustaw, 1958 rok, nr 76, poz. 393, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15.12.1958 roku w sprawie zmiany nazw niektórych powiatów w województwach olsztyńskim, poznańskim i zielonogórskim. 16. Rocznik Statystyczny Województwa Poznańskiego, Poznań 1972, s. 16. 17. Wojewódzkie organy administracji państwowej w Poznaniu 1945-1985, op. cit., s. 137-140. 18. Monitor Polski 1954 rok, nr 48, poz. 661, Uchwała nr 101 Rady Ministrów z 3 marca 1954 roku w sprawie utworzenia powiatowych i wojewódzkich zarządów rolnictwa. 19. Monitor Polski, 1955 rok, nr 33, poz. 311, Uchwała nr 271 Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1955 roku w sprawie utworzenia jednostek organizacyjnych prezydiów rad narodowych w zakresie administracji torfowej. 20. Dziennik Ustaw, 1958 rok, nr 5, poz. 16, op. cit.. 21. Wojewódzkie organy administracji państwowej w Poznaniu 1945-1985, op. cit., s. 88, 172. 22. Dziennik Ustaw, nr 1958 rok, nr 25, poz 103. 23. Ibidem, roz. 7, art 59.3, ustawa przewidziała możliwość utworzenia wspólnych wydziałów dla Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz miasta wyłączonego z województwa. 24. Wojewódzkie organy administracji państwowej w Poznaniu 1945-1985, op. cit., s. 167-169. 25. Ibidem, s. 174. 26. Kompetencje dotyczące spraw geologii surowcowej i hydrogeologii zostały w roku 1969 wyłączone z Wydziału Budownictwa, Urbanistyki i Architektury, utworzony został Samodzielny Oddział Geologii. 27. APP, PWRN w Poznaniu, sygn. 1980-1983, oraz Wojewódzkie organy administracji państwowej w Poznaniu 1945-1985, op. cit., s. 174-178. 28. Dziennik Ustaw, 1970 rok, nr 7, poz. 56, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 marca 1970 roku w sprawie zasad tworzenia wydziałów przez prezydia rad narodowych. 29. Wojewódzkie organy administracji państwowej w Poznaniu 1945-1985, op. cit., s. 190. 30. Dziennik Ustaw, 1973 rok, nr 47, poz. 276, Ustawa z dnia 22 listopada 1973 roku o zmianie ustawy o radach narodowych. 31. Wojewódzkie organy administracji państwowej w Poznaniu 1945-1985, op. cit., s. 249. [na postawie wstępu do inwentarza Katarzyny Zielińskiej]

W rozmiarze zespołu uwzględniono brakującą 1 j.a. o sygn. 2222. Puste sygn. 1284-1287, 1476, 7618