Procent zachowania wytworzonej przez Zarząd Miejski dokumentacji jest niewielki. Akta wytworzone przez niektóre oddziały nie zachowała się wcale. Mimo to Akta Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania stanowią podstawowe źródło do dziejów władz miejskich w Poznaniu w latach 1945-1950, obejmują akta wytworzone przez kolegium Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania, jego wydziały oraz podlegające Zarządowi zakłady gospodarki komunalnej i archiwum miejskie. W skład zespołu wchodzą także akta działających wśród pracowników Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania organizacji społecznych i spółdzielni budowlano-mieszkaniowej. Pozwalają one prześledzić politykę władz miejskich oraz organizacyjne aspekty ich funkcjonowania. Zespół stanowi równocześnie bardzo ważne źródło do badań nad zakresem szkód wojennych w Poznaniu, rozwojem urbanistycznym, demograficznym, ekonomicznym, kulturalnym, oświatowym i funkcjonowaniem gospodarki komunalnej miasta w pierwszych latach po wojnie. Szczególnie bogato udokumentowane są zagadnienia odbudowy i rozbudowy miasta oraz infrastruktury komunalnej, a także cmentarzy wojennych i miejsc kaźni Polaków w czasie II wojny światowej. Kompletnym stanem zachowania wyróżniają się protokoły kolegium oraz okólniki Zarządu Miejskiego. Podobnym stanem zachowania wyróżniają się, mające pierwszorzędne znaczenie źródłowe dla badaczy polityki podatkowej, rejestry wymiarowe podatku obrotowego. Akta te zachowały się bez większych braków. W miarę kompletnej formie prezentują się kwestionariusze dotyczące rejestracji szkód wojennych wraz z odpowiednimi zestawieniami statystycznymi. Niewielkie luki zawierają akta wytworzone przez wydziały zajmujące się budownictwem, zagospodarowaniem przestrzennym miasta Poznania i szeroko pojmowanymi zagadnieniami urbanistycznymi. Dobrze zachowały się także dokumenty archiwum miejskiego, podlegającego w latach 1945-1950 Zarządowi Miejskiemu Stołecznego miasta Poznania. Stanowią one zasadniczą podstawę źródłową do badań nad genezą Archiwum Państwowego w Poznaniu, które to wchłonęło zasób aktowy będący w dyspozycji przekształconego w 1950 r. w Archiwum miasta Poznania, archiwum miejskiego. Natomiast poważniejsze braki występują wśród preliminarzy budżetowych samego Zarządu Miejskiego oraz dokumentacji poszczególnych miejskich przedsiębiorstw. Te ostatnie możemy odnaleźć w jednostkach zawierających sprawozdania miesięczne poszczególnych wydziałów Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania. Szczątkowy charakter mają akta dotyczące kultury, oświaty i wojskowości oraz preliminarze budżetowe zakładów gospodarki komunalnej. W zespole nie występują akta większości wydziałów Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania zajmujących się pozostałą problematyką. Na akta organizacji społecznych działających przy Zarządzie Miejskim stołecznego miasta Poznania składają się wyłącznie okólniki, a działalność pracowniczej spółdzielni budowlano-mieszkaniowej udokumentowana jest poprzez statut i preliminarz budżetowy. Pozostałe problemy znajdują na ogólniejszym poziomie swe odzwierciedlenia w sprawozdaniach miesięcznych poszczególnych wydziałów oraz protokołach posiedzeń Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania. Dla problematyki kultury i oświaty uzupełnienie stanowią akta wytworzone przez odpowiednie wydziały Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania. Sprawozdania miesięczne i preliminarze budżetowe zakładów gospodarki komunalnej podlegających Zarządowi Miejskiemu stołecznego miasta Poznania ilustrują w pewnym zakresie funkcjonowanie tych zakładów zwłaszcza Zakładów Siły, Światła i Wody stołecznego miasta Poznania, jak również stanowią cenne uzupełnienie źródłowe akt dotyczących ogólniejszej problematyki życia miasta.

Po II wojnie światowej w Polsce za obowiązującą uznano tzw. konstytucję marcową z roku 1921, w której w rozdziale II, art. 3 zapisano: "Rzeczpospolita Polska, opierając swój ustrój na zasadzie szerokiego samorządu terytorialnego, przekaże przedstawicielom tego samorządu właściwy zakres ustawodawstwa, zwłaszcza z dziedziny administracji, kultury i gospodarstwa ..."¹. Ponadto podstawą do tworzenia zarządów miejskich były zapisy ustawy z marca 1933 r. o samorządzie terytorialnym². Następnie nowymi składowymi ustroju kraju stały się kolejno dekret PKWN o trybie powołania władz administracji ogólnej I i II instancji z sierpnia 1944 r.³, ustawa o organizacji i zakresie działania rad narodowych z września 1944 r.⁴ oraz dekret z listopada 1944 r. o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego⁵. Tym samym do przedwojennych rozwiązań dołączono nowe, wzorowane na organach funkcjonujących w Związku Radzieckim. Wymienione wyżej akty prawne powodowały, iż ówczesny system administracyjny tworzył skomplikowaną strukturę, ponieważ krzyżowały się w nim kompetencje trzech różnych systemów. Organy administracji rządowej reprezentowane były przez wojewodów, starostów, prezydentów, burmistrzów, wójtów, których rolą było realizowanie zadań z zakresu administracji państwowej na danym terenie. Natomiast administracja terenowa funkcjonowała na dwóch poziomach. Pierwszy stanowiły rady narodowe, które były organami uchwałodawczymi, reprezentowały samorząd terytorialny, posiadając jednocześnie kompetencje wykonywania kontroli społecznej nad organami całej administracji państwowej, tj. rządowej i samorządowej, na terenie działalności rady. Natomiast drugi to wydziały wojewódzkie i powiatowe, zarządy miejskie i gminne, które sprawowały funkcje organów władzy wykonawczej. Zarząd Miejski stołecznego miasta Poznania był organem wykonawczym Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu. Do kompetencji Zarządu Miejskiego należało administrowanie gospodarką miejską w ramach uchwał Miejskiej Rady Narodowej. Posiedzenia miały odbywać się przeciętnie 3-6 razy w miesiącu. Pierwsze posiedzenie odbyło się 29 maja 1945 r.⁶. Natomiast na drugim posiedzeniu w dniu 5 czerwca 1945 r. uchwalono Regulamin czynności i obrad Kolegialnego Zarządu miasta Poznania⁷. We wstępie do regulaminu umieszczono wyżej wymienione trzy akty prawne, z roku 1933 oraz roku 1944, na których oparty był uchwalony regulamin. W skład Zarządu Miejskiego wchodził prezydent miasta, trzech, a od 1 lipca 1949 r. dwóch wiceprezydentów oraz sześciu członków. Posiedzenia, według regulaminu, dzieliły się na zwyczajne i nadzwyczajne. Posiedzenia zwyczajne miały odbywać się raz w tygodniu, nie miały charakteru otwartego⁸. W regulaminie określone zostały również zadania Zarządu, były to m. in.: - przygotowanie wszystkich spraw stanowionych przez Miejską Radę Narodową, - ustalenie planu budżetu, - uchwalanie regulaminów własnych, opiniowanie regulaminów dla urzędów, zakładów i przedsiębiorstw gminnych na wniosek prezydenta, - umarzanie należność gminy z tytułów publiczno-prawnych, - zatwierdzenie planów finansowych dotyczących wykonania inwestycji, - powoływanie komisji, - każda sprawa przed przedstawieniem Miejskiej Radzie Narodowej musiała być rozpatrzona przez Zarząd Miejski - Zarząd Miejski działał kolegialnie, członkowie Kolegium w ramach obowiązujących przepisów byli samodzielni i niezawiśli⁹. Zarząd Miejski stołecznego miasta Poznania sprawował swoje funkcje za pośrednictwem wydziałów. W lutym 1945 r. istniały wydziały: Ogólny, Kultury, Oświaty i Sztuki, Techniczno-Budowlany, Finansowo-Majątkowy, Pracy i Opieki Społecznej, Zdrowia, Aprowizacji i Handlu, Przemysłowy oraz Administracji Ogólnej. Poszczególne wydziały dzieliły się na oddziały¹⁰. Ponadto w ramach Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania działały Urząd Mieszkaniowy i Urząd d/s Rejestracji Szkód Wojennych¹¹, a także rozpoczynały działalność miejskie przedsiębiorstwa takie jak: Zakład Siły, Światła i Wody, Rzeźnia i Targowisko, Przeładownia, Chłodnia i Port Rzeczny, Miejska Poznańska Kolej Elektryczna, Zakłady Oczyszczania Miasta, Spalarnia Śmieci, Miejskie Majątki Rolne¹². Tak przedstawiały się zręby struktury organizacyjnej aparatu wykonawczego Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania. W wyniku zmieniającej się sytuacji w wyzwalanym kraju, w związku z powojenną rzeczywistością również struktura organizacyjna władz miejskich ulegała dynamicznym zmianom. W miarę jak pojawiały się nowe potrzeby i zadania, następowały zmiany w zakresie kompetencji poszczególnych komórek organizacyjnych magistratu. Polegały one na rozbudowie i zwiększaniu liczby wydziałów czy oddziałów lub przenoszeniu kompetencji pomiędzy nimi. Do rangi samodzielnych wydziałów podniesionych zostało kilka oddziałów, np. działających w ramach Wydziału Techniczno-Budowlanego. Na początku 1946 r. Zarząd Miejski stołecznego miasta Poznania sprawował swe funkcje za pośrednictwem 16 wydziałów: Ogólnego, Administracji Ogólnej I Instancji, Finansowo-Majątkowego, Podatkowego, Opieki Społecznej, Budowlanego, Pomiarów, Planowania i Rozbudowy, Ogrodów i Lasów Miejskich, Oświaty Kultury i Sztuki, Bezpieczeństwa Budowlanego i Pożarowego, Zdrowia Publicznego, Ruchu Ludności, Wojskowy, Aprowizacji, Handlu i Przemysłu oraz Kwaterunkowego¹³. Bezpośredni nadzór nad działalnością wydziałów sprawowali według podziału kompetencji prezydent i wiceprezydenci¹⁴. W 1947 r. liczba wydziałów Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania wzrosła do 22, pod jego nadzorem znajdowało się również 12 przedsiębiorstw i zakładów miejskich. Między innymi z Wydziału Ogólnego wyodrębniono Wydział Personalny i Wydział Planowania Ekonomicznego, a z Wydziału Zdrowia, Wydział Wychowania Fizycznego. Następne lata przyniosły zahamowanie rozwoju liczbowego komórek organizacyjnych Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania¹⁵. Miejska Rada Narodowa uchwałą nr 73/49 zatwierdziła statut organizacyjny biura Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania. W skład biura weszło 17 wydziałów dzielących się na 50 oddziałów oraz 3 jednostki samodzielne¹⁶. Statut nie obejmował zakładów i przedsiębiorstw miejskich¹⁷. Do końca istnienia Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania struktura organizacyjna jego aparatu wykonawczego nie ulegała już zasadniczym zmianom. Na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej¹⁸, został zniesiony podział na administrację rządową i samorządową. W miejsce prezydenta i Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania powstało ciało kolegialne powoływane i odwoływane przez radę narodową: Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Aparat wykonawczy Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania został po zmianach organizacyjnych przejęty przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej i działał odtąd w postaci wydziałów Prezydium Rady Narodowej miasta Poznaniu. Podczas uroczystej sesji Miejskiej Rady Narodowej, 3 czerwca 1950 roku nastąpiło rozwiązanie dotychczasowych organów administracyjnych i przejęcie władzy przez nowo ustanowione organa. --------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. Ustawa z dnia 17 marca 1921 r., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 1921 nr 44 poz. 267. 2. Ustawa z dnia 23 marca 1933 r., o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, Dz.U. 1933 nr 35 poz. 294. 3. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 21 sierpnia 1944 r. o trybie powołania władz administracji ogólnej I-ej i II-ej instancji, Dz.U. 1944 nr 2 poz. 8. 4. Ustawa z dnia 11 września 1944 r., o organizacji i zakresie działania rad narodowych, Dz.U. 1944 nr 5 poz. 22. 5. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 23 listopada 1944 r. o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego, Dz.U. 1944 nr 14 poz. 74. 6. Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: APP), Zarząd Miejski stołecznego miasta Poznania, sygn. 53/1226/0/1, s. 1. 7. Ibidem, s. 11. 8. Ibidem, s. 11, 14-15. 9. Ibidem, s. 11-22. 10. Ibidem, s. 15-18: W ramach Wydziału Ogólnego funkcjonowały sekretariaty prezydenta i wiceprezydentów oraz oddział ogólno-administracyjny i oddział personalny, Wydział Kultury, Oświaty i Sztuki dzielił się na oddział kultury i sztuki oraz oddział oświaty. Pod tym wydziałem funkcjonowało również Archiwum Miejskie. Do najbardziej rozbudowanych należał Wydział Techniczno-Budowlany. W jego ramach działało 10 oddziałów: pomiarów, planowania i rozbudowy miasta, budownictwa naziemnego, dróg, mostów, budownictwa wodnego, nadzoru budowlanego, zieleni i ogrodów miejskich, kontroli i materiałów oraz przedsiębiorstw budowlanych. Wydział Finansowo-Majątkowy dzielił się na oddziały: podatkowy, finansowo-budżetowy, administracji majątku miejskiego oraz nieruchomości opuszczonych i poniemieckich. W ramach wydziału Pracy, Opieki Społecznej funkcjonował oddział opieki na młodzieżą, oddział pomocy społecznej oraz oddział administracyjny. Początkowo Wydział Zdrowia składał się z referatu do walki z gruźlicą, poradni przeciwgruźliczej, referatu sanitarno-obyczajowego, poradni dla matki i dziecka, dział kontroli sanitarnej, zakład dezynfekcyjny. Wydział Aprowizacji i Handlu początkowo działał w ramach biura planowania oraz oddziału rozdzielnictwa. Wydział Przemysłowy po wydzieleniu działu handlowego zajmował się ściśle tematyką przemysłową. Natomiast Wydział Administracji Ogólnej I Instancji był to duży wydział z szeregiem kompetencji administracji ogólnej oraz starostwa grodzkiego, w skład których wchodziły administracja ogólna, ewidencja ludności, Urząd Stanu Cywilnego, oddział wojskowy. 11. Podbierowa E., Ustrój władz miejskich miasta Poznania i główne kierunki ich działalności w latach 1945-1950, Poznań 1967, s. 14. 12. Ibidem, s. 18. 13. Ibidem, s. 69-70; APP, Zarząd Miejski stołecznego miasta Poznania, sygn. 53/1226/0/10, s. 87. 14. Ibidem, s. 71; APP, Zarząd miejski stołecznego miasta Poznania, sygn. 53/1226/0/10, s. 59. Prezydent nadzorował działalność Wydziału Ogólnego, Wydziału Administracji Ogólnej I Instancji, Wydziału Finonsowo-Majątkowego oraz Wydziału Podatkowego. Prezydent miasta oprócz poszczególnych wydziałów sprawował też nadzór nad komórkami organizacyjnymi działającymi przy kolegium Zarządu Miejskiego stołecznego miasta Poznania. Były to inspektorat administracji miejskiej, biuro kontroli rachunkowej, biuro prawne, decernat finansowy, biuro statystyczne i biuro prasowe. Nadzorował także przedsiębiorstwa miejskie. Pierwszemu wiceprezydentowi podlegały Wydział Oświaty, Kultury i Sztuki, Wydział Pracy i Opieki Społecznej, Wydział Zdrowia Publicznego, Wydział Wojskowy, Wydział Ruchu Ludności. Natomiast drugi wiceprezydent nadzorował Wydział Zieleni i Ogrodów Miejskich, Wydział Przemysłowy, Wydział Aprowizacji i Handlu. Trzeciemu wiceprezydentowi podporządkowano Wydział Techniczno-Budowlany, Wydział Bezpieczeństwa Budowlanego i Pożarowego, Wydział Kwaterunkowy oraz Urząd rejestracji Szkód Wojennych. 15. Podbierowa E., op.cit., s. 229. 16. APP, Zarząd Miejski stołecznego miasta Poznania, sygn. 53/1226/0/5, s. 262-273: Wydział Planowania Ekonomicznego z Urzędem Statystycznym, Wydział Ogólny, Wydział Personalny, Wydział Finansowo-Majątkowy, Wydział Podatków i Opłat, Wydział Administracyjny, Wydział Wojskowy z Urzędem Wychowania Fizycznego, Wydział Przemysłu i Handlu, Wydział Opieki Społecznej, Wydział Zdrowia, Wydział Oświaty Kultury i Sztuki, Wydział Zieleni Miejskich, Wydział Budowlany, Wydział Pomiarów, Wydział Planowania Przestrzennego, Wydział Nadzoru Budowlanego z Miejską Zawodową Strażą Pożarną, Wydział Kontroli, Samodzielne Biuro Ewidencji i Kontroli Ruchu Ludności, Urząd Stanu Cywilnego, Samodzielny Oddział Kwaterunkowy. 17. Podbierowa E., op.cit., s. 236. 18. Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej, Dz.U. 1950 nr 14 poz. 130.

W rozmiarze zespołu uwzględniono brakującą 1 j.a. o sygn. 137 (dawna 157)