Karta A: I ((opracowanie przez archiwistów w Ordynacji Zamojskiej) Akta z XVI wieku, [1581]1589-1591, 17 j.a. Akta z XVII wieku, 1600-1699, 133 j.a., archiwalia gospodarcze Akta z XVIII wieku, 1700-1798[1808], 1633 j.a. Akta z XIX wieku, 1808-1898, 1183 j.a. Akta z XX wieku, 1900-1944, 9436 j.a. II (opracowanie przez archiwistów w Archiwum Państwowym w Lublinie w latach 50-60 XX w.) Plany, 1786-1941, 2511 j.inw. III (opracowanie w 2024 roku) Seria 6. Księgi rachunkowe Ordynacji Zamojskiej obejmuje dość jednorodną dokumentację o charakterze rachunkowym z lat 1803-1944 w ilości 2413 j. a.; 46,70 m.b. Materiały są przede wszystkim związane z prowadzoną w majątku rachunkowością i kasą w obrębie różnych jednostek administracyjnych. Są to księgi poszczególnych kluczy, które na przestrzeni lat ulegały reorganizacjom. Dotyczą one powinności włościan i dzierżawców oraz prowadzonej rachunkowości przez rządców kluczowych. Księgi dóbr Ordynacji Zamojskiej obejmują majątki: Stara Wieś, Głębokie, Radłów, Wiśnicz i Samoklęski. Dokumentacja Kasy Przezorności Pracowników Ordynacji Zamojskiej stanowi dzienniki, sprawozdania, księgi główne i księgi kapitału emerytalno-zapomogowego. Wydział Dochodów Stałych obejmuje księgi główne, dzienniki buchalteryjne, księgi dłużników i wierzycieli. Księgi rachunkowe folwarków będących we własnej administracji takich jak: Zwierzyniec, Bodaczów, Michalów, Lipiny, Deszkowice, Góry, Kulików, Płoskie, Zawada, Rzeczyca Książa i Pasieka oraz osady Zwierzyniec. Dokumentacja rachunkowa pałacu i ogrodu w Klemensowie. Inwentarze i księgi poszczególnych organizacji Ordynacji Zamojskiej: Resursy Urzędników, Zarządu Związku Leśników R.P., szkoły w Zwierzyńcu; instytucji dobroczynnych i kościelnych: ochronki w Zwierzyńcu i Michalowie, kaplicy Zwierzynieckiej, kościoła w Batorzu. Dokumentacja Zarządu Głównego stanowi m.in. księgi główne, księgi i dzienniki kasowe, dzienniki korespondencyjne i buchalteryjne, bilanse, etaty i budżety, a także księgi intendentury i wydanej ordynarii. Księgi rachunkowe zakładów przemysłowych takich jak: cegielnie, wapniarki, cukrownia w Klemensowie, Fabryka Wyrobów Drzewnych, tartaki, elektrownia, tkalnia, Zamojska Spółka Przemysłu Drzewnego. Liczna grupa akt związana jest z administracją lasów. Obejmuje ona Wydział Lasów i jego poszczególne sekcje (rachuby, eksploatacji i administracji) oraz leśnictwa: Janów, Piskorowice, Strzelce, Tomaszów, Józefów, Kocudza, Kosobudy, Kraśnik, Krzeszów, Lipa, Osuchy, Szczebrzeszyn, Tereszpol, Turobin, Zamość, Zwierzyniec. Spośród zachowanych materiałów na uwagę zasługuje także księga rewersowa archiwum ordynackiego za lata 1906-1944. Wytworzona dokumentacja rachunkowa stanowi uzupełnienie akt typowo gospodarczych. Karta B: 748 j.a.; 5,31 mb.

Ordynacja Zamojska została utworzona na mocy konstytucji sejmowej z 1589 r. (Vol. Leg. f. 1282). Jej założycielem i l ordynatem był Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny. Pierwszy statut określający zasięg terytorialny i porządek dziedziczenia został złożony w aktach Trybunału Koronnego Lubelskiego 8 lipca 1589 r. i następnie zatwierdzony przez sejm w 1590 r. (Vol. Leg. f. 1336). Założyciel modyfikował go kilkakrotnie za każdym razem włączając do ordynacji kolejne dobra. Początkowo w skład tego niepodzielnego i niepozbywalnego majątku wchodziły: miasto i twierdza Zamość, zamek w Krzeszowie, Skokówce i Zamchu, miasta: Krzeszów, Tarnogród oraz wsie: Horyszów, Huszcza Duża i Mała, Janowice, Jarosławiec, Kalinowice, Krasne, Krzeszów, Łosiniec, Nielisz, Pniów, Rogoźno, Sitaniec, Stabrów, Sulmice, Tworyczów, Witkowice, Zbytów i Zdanów. Obszar ordynacji sukcesywnie się powiększał, pod koniec XVIII wieku liczył już 10 miast – Goraj, Janów, Józefów, Kraśnik, Krzeszów, Szczebrzeszyn, Tarnogród, Tomaszów, Turobin, Zamość oraz 195 wsi. W 1605 r. obejmowała 371 tys. ha. Istotna zmiana terytorialna nastąpiła w 1821 r., kiedy za przekazanie rządowi Zamościa, ordynacja otrzymała w ramach rekompensaty inne dobra. W okresie zaborów właściciele Ordynacji uzyskali potwierdzenie statutu przez cesarza Austrii Józefa II (1786 r.), a następnie przez carów Aleksandra I (1821 r.) i Mikołaja I (1848 r.). Na przestrzeni niemal czterech stuleci istnienia Ordynacji Zamojskiej, jej zmiany strukturalne i organizacja administracji wiązały się z przeobrażeniami społeczno-gospodarczymi i politycznymi zachodzącymi w kraju. Na jej kształt miały wpływ przede wszystkim: stan dochodów, stosunki ekonomiczne na wsi, zniesienie pańszczyzny, regulacja serwitutów, parcelacja. Kierowało nią kolejno XVI ordynatów, którzy do XVII w. mieli do pomocy zarządy. Początkowo ordynacja podzielona była na 10 kluczy, składających się z folwarków i przypisanych do nich wsi. Całością kierował podskarbi nadworny przy pomocy rewizorów. Dobra ordynackie były w większości wydzierżawiane. W 1772 r. przez ordynata Jana Jakuba Zamoyskiego został ustanowiony nowy zarząd pod nazwą Rada Ekonomiczna (według niektórych źródeł Rząd Ekonomiczny). Takie rozwiązanie miało na celu uporządkowanie gospodarki i zwiększenie kontroli nad dobrami ordynackimi. Wówczas podstawowymi jednostkami podziału terytorialnego i gospodarczymi były klucze liczące od kilku do kilkunastu wsi, w skład niektórych wchodziły także miasta. Nazwy kluczy i dóbr pochodziły od miejscowości stanowiących siedzibę zarządu. W drugiej połowie XVIII wieku, takich jednostek gospodarczych było około 33. W 1811 r. w miejsce Rady Ekonomicznej powstała Administracja Generalna Dóbr Państwa Ordynacji Zamojskiej, na czele której stanął plenipotent generalny. Jej siedziba została przeniesiona do Zwierzyńca, który od początku XIX w. zaczął odgrywać wiodącą rolę w ogólnej strukturze ordynacji. W 1833 r. w Pałacu Błękitnym w Warszawie powstała Kancelaria Centralna Dóbr i Interesów Zamojskich, mająca za zadanie nadzorowanie całości spraw majątkowych i dóbr wolnodziedzicznych ordynata. W latach 1834-1857 miejscowy Zarząd Ordynacji w Zwierzyńcu składał się z plenipotenta Kancelarii Centralnej, Administracji Generalnej i zarządów kluczowych. Plenipotenci sprawowali ogólny nadzór nad funkcjonowaniem administracji i gospodarką dóbr ordynacji oraz nad dobrami alodialnymi, ale w dużej mierze byli wykonawcami zarządzeń Kancelarii Centralnej. W tym okresie struktura organizacyjna Administracji Generalnej uległa rozbudowie, co skutkowało znacznym zwiększeniem biurokracji i liczbą pracowników. W miejsce dotychczasowych trzech kluczy, utworzono pięć: krzeszowsko-tarnogrodzki, szczebrzeski, janowski, tomaszowski, turobiński. W 1841 r. zlikwidowano klucz turobiński łącząc go z janowskim. Przejściowo istniał okręg zwierzyniecki obejmujący dziewięć wsi wydzielonych z klucza szczebrzeskiego. W 1844 r. powstało 13 nowych kluczy o granicach dostosowanych do obszarów gmin: aleksandrowski, biscki, krzemieński, księżpolski, lipski, lipiński, łukowski, rogoźniański, starozamojski, struzki, turobiński, tworyczowski, zwierzyniecki. W 1857 r. nastąpiła kolejna reorganizacja. Administracja Generalna w Zwierzyńcu została rozwiązana, a w miejsce Kancelarii Centralnej w Warszawie utworzona została Kontrola Zarządu Dóbr, której podlegali zarządcy kluczy. Zmiany terytorialne ordynacji spowodowały, że w 1866 r. ordynat Tomasz Zamoyski przekształcił Kontrolę Zarządu Dóbr w Warszawie w Zarząd Dóbr z siedzibą w Zwierzyńcu. Wszystkie dobra ordynacji zostały podzielone na cztery klucze i 15 leśnictw, które były podporządkowane rządcom w zakresie prowadzenia eksploatacji i spraw dyscyplinarnych służby leśnej. Ordynat nabył również w 1878 r. majątek Stara Wieś jako własność wolnodziedziczną oraz dobra Strzelce i Wysokie. Pod koniec XIX w. obszar ordynacji wynosił 190 812 ha. W latach 1890-1891 została przeprowadzona gruntowna reforma administracyjna, nad którą czuwał plenipotent Otton Kubicki. On i jego następca Karol Czarnowski doprowadzili ordynację do rozkwitu. Zarząd Dóbr przemianowano na Zarząd Główny. Terytorialny podział kompetencji został zamieniony na funkcjonalny. Całość spraw związanych z gospodarką leśną od 1 stycznia 1891 r. prowadził nowoutworzony Wydział Lasów. Równorzędnymi w stosunku do Wydziału Lasów i kluczy stały się największe zakłady przemysłowe: Fabryka Wyrobów Drzewnych i Cukrownia „Klemensów”, a także zarząd folwarków administrowanych przez ordynację. W ostatnich latach przed I wojną światową starano się usprawnić i uregulować różne dziedziny funkcjonowania szybko rozwijającego się tego ogromnego majątku m.in. poprzez wydawanie szczegółowych instrukcji dla Wydziału Lasów, rządców i budowniczych. W 1908 r. w Zarządzie Głównym została wprowadzona rachunkowość podwójna oparta na bilansie jako rachunku zysków i strat umożliwiającym kontrolę i ocenę ekonomiki. Reforma polegała na rozdzieleniu czynności rachunkowych na różne osoby wzajemnie się kontrolujące. Każda jednostka administracyjna otrzymała oddzielny rachunek. W 1909 r. rachunkowość podwójna została wprowadzona w zarządach kluczowych i Wydziale Lasów. Wybuch I wojny światowej w 1914 r. przerwał normalne funkcjonowanie majątku. Ordynacja Zamojska nie poniosła większych strat terytorialnych, jednak jej sytuacja finansowa stała się niezwykle trudna i w późniejszych latach nie udało się powrócić do poprzedniego stanu. W okresie międzywojennym na skutek parcelacji, likwidacji serwitutów i akcji oddłużeniowej utraciła 130 410 ha ziemi. Kolejni plenipotenci ordynaccy podejmowali, z różnym skutkiem, działania w celu uzdrowienia trudnej sytuacji finansowej. Na szczególną uwagę zasługuje działalność Stanisława Dębczyńskiego, który objął funkcję pełnomocnika w 1932 r. W ciągu kilku lat dokonał zmian, które pozwoliły na przystosowanie ordynacji do zmieniającej się rzeczywistości. Od 1932 r. funkcjonowały dwa zarządy ściśle ze sobą współpracujące i nadzorowane przez kolejnych plenipotentów ordynackich: Zarząd Główny Dóbr i Interesów Zamoyskich (zwany też Kancelarią Centralną) z siedzibą w Pałacu Błękitnym w Warszawie i Zarząd Główny w Zwierzyńcu. Pierwszy kierowany przez Janusza Ciszewskiego zajmował się prowadzeniem rejestru i wydatków ordynata i jego rodziny, sporządzaniem wykazów dłużników i wierzyciel i zaległych podatków. Poza tym sprawował pieczę nad dobrami wolnodziedzicznymi (Stara Wieś i Głębokie) oraz Pałacem Błękitnym i Biblioteką Ordynacji Zamojskiej w Warszawie. Zarząd Ordynacji w Zwierzyńcu dzielił się na wydziały, a koordynatorem ich pracy była kancelaria pod kierownictwem Gustawa Engelharda. Najbardziej rozbudowany Wydział Lasów, na czele którego stał naczelnik, składał się z sekcji: administracyjnej, budowlanej, eksploatacyjnej, ochrony lasów, serwitutowej, technicznej, rachuby i rachunkowości. Naczelnicy mieli do pomocy inspektorów lasów mających za zadanie sprawowanie kontroli nad leśnictwami, zakładami przemysłowymi i gospodarstwami rybnymi. Pozostałe wydziały to: Wydział Parcelacyjny, Wydział Dochodów Stałych, Wydział Miernictwa, Wydział Likwidacji Serwitutów i Wydział Ubezpieczeń. Po wybuchu II wojny światowej plenipotent Stanisław Dębczyński został aresztowany przez Niemców i 11 listopada 1940 r. wywieziony do Lublina. Na jego miejsce władze niemieckie wyznaczyły Ernesta Streita. Pod koniec 1941 nowym zwierzchnikiem ordynacji został Walter Bunsch. Do pomocy w realizacji zadań władze dystryktu lubelskiego przydzieliły mu urzędników niemieckich oraz naczelnego buchaltera Grossemika. Wydzierżawione dotychczas dobra przejęli Niemcy i na ich bazie utworzyli Liegenschafty. Zostały one uznane za trwały majątek niemiecki. Walter Bunsch pełnił funkcję do lipca 1944. Po ustąpieniu Niemców i wyjeździe ordynata Jana Tomasza Zamoyskiego z rodziną do Ojcowa, władzę w ordynacji przejął Gustaw Świda – naczelnik Wydziału Parcelacyjnego. Dążył on do odbudowy zniszczeń wojennych i zachowania całości majątku, jednak po rozpoczęciu parcelacji pierwszych folwarków został pozbawiony funkcji pełnomocnika i aresztowany 7 listopada 1944 r. Kres istnienia Ordynacji nastąpił na skutek ogłoszenia przez PKWN w 1944 r. dekretu o reformie rolnej (Dz.U. 1944 nr 4 poz. 17) i przekazania lasów na własność państwa (Dz.U. 1944 nr 15 poz. 82).