Akta dotyczą głównie spraw budowy i przebudowy urzędów pocztowych na terenie Ober- Postdirektion zu Posen. Dotyczą placówek (różnego stopnia) w Poznaniu, Brójcach, Krzyżu, Krotoszynie, Międzyrzeczu, Nowym Kramsku, Ostrowie Wlkp., Pile, Rawiczu, Skwierzynie, Strzałkowie, Trzciance i Trzcielu. W poszytach zachowało się wiele planów i projektów odnoszących się do tych prac – plany sytuacyjne, gruntowe (rozkład działek w danym mieście), instalacyjne (np. maszyn, kanalizacji); do tego kosztorysy budów, korespondencja miedzy wykonawcami, Dyrektorem Naczelnym, Generalnym, lub kierownikiem danej placówki, dotycząca przeprowadzanych prac. W niektórych aktach zachowały się szczegółowe raporty dyrektorów na temat stanu podległego im urzędu – zawierają one informacje m.in. o godzinach urzędowania placówki, stanie zatrudnienia, liczbie przyjętych i nadanych listów, telegramów, paczek, wynikach finansowych, etc. Na uwagę zasługują również akta osobowe urzędników różnego stopnia: dyrektora (Postdirektor), sekretarza (Postsecretair), naczelnika poczty (Postverwalter) i asystenta (Postassistent), pozwalające odtworzyć długą ścieżkę kariery urzędników.

W roku 1772, 1793 i 1795 w następstwie 3 zaborów tereny należące do państwa polskiego zostały zagarnięte przez Prusy, Rosję i Austrię. Polska przestała istnieć; na zajętych terenach państwa zaborcze zaczęły wprowadzać swoje władze, administrację, prawa, zwyczaje etc. dotyczące wszystkich dziedzin życia. Miało to na celu scalenie ziem obcych z macierzystymi, wyrugowanie wszelkich pozostałości polskiej państwowości i powstanie jednolitych organizmów państwowych. Zmiany nie ominęły również poczty. W Wielkopolsce zaborca pruski przejął całą polską sieć pocztową i na tej bazie – nie zmieniając zbyt wiele, ponieważ polska sieć pocztowa była dość dobrze zorganizowana i funkcjonalna – wprowadził pruską pocztę. Stanowiska kierownicze i urzędnicze obsadzali Niemcy; Polacy mogli zajmować jedynie niższe stanowiska – np. woźniców dyliżansów pocztowych. Większe zmiany miały miejsce po 1815 roku, po krótkim okresie napoleońskim na ziemiach polskich (w Księstwie Warszawskim również reorganizowano pocztę). Polska sieć pocztowa została wtedy włączona do pruskiej sieci, zarządzanej centralnie w Berlinie. Prawdziwy rozwój poczty, nie tylko na ziemiach polskich, był związany z rozwojem kolei żelaznej. W 1848 roku zbudowano i zaczęto wykorzystywać połączenie kolejowe Poznań – Stargard Szczeciński. W następnych latach pojawiły się nowe – w ten sposób na głównych szlakach: Poznań – Wrocław, Poznań – Kluczbork, Poznań – Strzałkowo (na granicy prusko-rosyjskiej) pocztę obsługiwała kolej. Wkrótce również pojawiły się specjalne wagony pocztowe. Na innych szlakach długo jeszcze działały dyliżanse pocztowe . Wszystkie poczty pruskie podlegały “Generalnemu Urzędowi Pocztowemu” (General Postamt, dalej GPA) w Berlinie. Jego podległość często się zmieniała. Od 1848 roku stanowił wydział (Abteilung) “Ministerstwa Handlu, Przemysłu i Robót Publicznych”, a był kierowany przez “Generalnego Dyrektora Poczty” (General Postdirektor), odpowiedzialnego przed Ministrem. Wcześniej GPA był samodzielnym resortem pod kierownictwem “Generalnego Poczmistrza” (General Postmeister). 1 stycznia 1850 roku nastąpiła reforma organizacyjna poczty. Utworzono 26 “Naczelnych Dyrekcji Poczty” (Ober-Postdirektion, dalej OPD) – po jednej na rejencję i jedna na Berlin. Wtedy też powstała Naczelna Dyrekcja Poczty w Poznaniu (Ober-Post Direktion zu Posen). Miały to być władze zarządzające danym okręgiem poczty, szczebla średniego – w hierarchii znajdowały się między GPA, a miejscowymi placówkami pocztowymi. Kolejne zmiany miały miejsce w latach 1866/1867 i miały związek z przyłączeniem nowych ziem, a także okręgu pocztowego Thurn&Taxis, obejmującego duże terytorium – ziemie Hohenzollernów, elektorat Hesji, Ks. Nassau, Wlk. Ks. Hesji, Landgraffschaft Hesja-Homburg, Frankfurt nad Menem, Sachsen-Weimar-Eisenach, Sachsen-Meiningen, Sachsen-Koburg-Gotha, Reuss, Schwarzburg, Lippe, Hamburg, Bremen, Lübeck. Liczba OPD zwiększyła się. 1 stycznia 1868 roku poczty przyłączono do Związku Północno-Niemieckiego. Wtedy też powstały nowe “Związkowe Naczelne Dyrekcje Poczty” (Bundes-Ober-Postdirektion) dla pozapruskich części terytorium związkowego. Były one podporządkowane “Generalnemu Urzędowi Pocztowemu Związku Północnoniemieckiego” (General-Postamt des Norddeutchen Bundes), stanowiącemu jeden z wydziałów “Związkowego Urzędu Kanclerskiego” (Bundeskanzlers Amt). Powstanie Rzeszy Niemieckiej w 1871 roku pociągnęło za sobą nie tylko dodanie przedrostka “cesarski” (kaiserliche) przed wszystkimi nazwami urzędów i tytułami pocztowymi, ale również powstanie OPD dla Badenii i Alzacji-Lotaryngii. Nastąpiła kolejna zmiana w liczbie okręgów pocztowych i ich granicach. GPA do końca 1875 roku był podporządkowany “Urzędowi Kanclerskiemu Rzeszy” (Reichskanzlers Amt). Nieco inaczej wyglądała historia telegrafu. Początkowo podlegał on “Królewskiej Dyrekcji Telegrafu” w Berlinie (Königliches Telegraphdirektion), a ta z kolei Ministerstwu Handlu, Przemysłu i Robót Publicznych; praktycznie jednak telegraf był podporządkowany GPA. Królewska Dyrekcja Telegrafu miała podobne kompetencje jak OPD – sprawowała pieczę nad miejscowymi placówkami telegraficznymi (Telegraphstation). Od 1 stycznia 1867 roku wprowadzono na wzór OPD “Naczelne Inspektoraty Telegrafu” (Ober-Telegraphen Inspektionen), a było ich 10. Wraz z powstaniem Związku Północnoniemieckiego nastąpiło zrównanie statusu poczty i telegrafu. Nowopowstała “Generalna Dyrekcja Telegrafu Związku Północnoniemieckiego” (Generaldirektion der Telegraphen des Norddeutsches Bundes) stanowiła II Wydział Związkowego Urzędu Kanclerskiego. Dyrekcji podlegały okręgowe Dyrekcje Telegrafu (Telegraphendirektionen), wcześniej znane jako inspektoraty. Po 1870 roku powstały 2 nowe Dyrekcje Telegrafu – w Strasburgu i Karlsruhe. Do 1875 roku pocztą zarządzał GPA, na czele której stał “Generalny Dyrektor Poczty” (General Postdirektor), z kolei telegrafem kierowała “Generalna Dyrekcja Telegrafu” (Generaldirektion der Telegraphen lub “Generalny Urząd Telegraficzny” Generaltelegraphenamt dalej GTA), a na jej czele stał “Generalny Dyrektor Telegrafu” (General Telegraphendirektor). Od 1 stycznia 1876 roku zarząd poczty i telegrafu oddzielono od resortu kanclerskiego i podporządkowano Generalnemu Poczmistrzowi (General Postmeister); ten z kolei podlegał bezpośrednio kanclerzowi. Sprawy dotyczące poczty były zarządzane przez GPA, a sprawy telegrafu przez GTA. Wkrótce jednak OPD zostały połączone z “Dyrekcjami Telegrafu” (Telegraphendirektionen), zachowując strukturę organizacyjną i podział na okręgi OPD. Taki stan rzeczy nie utrzymał się długo – w 1880 roku GPA i GTA zostały połączone w 1 urząd, o nazwie “Urząd Pocztowy Rzeszy” (Reichspostamt, dalej RPA) z siedzibą w Berlinie, natomiast Generalny Poczmistrz (General Postmeister) został “Sekretarzem Stanu” (Staatssekretär) . Zespolenie tych dwóch instytucji znacznie ułatwiło dostęp do usług telegraficznych. W latach siedemdziesiątych XIX w. liczba placówek telegraficznych zwiększyła się o 100%; w 1877 roku było 115 placówek telegraficznych i każda z nich obejmowała swym zasięgiem 253 km² i 13,7 tys. mieszkańców. Najwyższa władza należała więc odtąd do “Sekretarza Stanu” który, zgodnie z konstytucją, nadzorował na podległym sobie terytorium sprawy zastrzeżone dla Kanclerza Rzeszy, jako jego zastępca. Podległy mu urząd (RPA) składał się z 4 wydziałów, na czele których stali dyrektorzy, z których każdy jednocześnie “Podsekretarzem Stanu” (Unterstaatssekretär) i niezbędnej liczby radców. Pierwszy z dyrektorów zajmował się pocztą, drugi – telegrafem, trzeci – współrządzeniem, a czwarty – sprawami personalnymi. RPA był zorganizowany kolegialnie, a jego kompetencje rozciągały się na wszystkie placówki pocztowe i telegraficzne; był również najwyższą instancją dla spraw poczty na terenie rejencji. “Urzędowi Pocztowemu Rzeszy” podlegały 41 OPD. Ich najważniejszym zadaniem było zarządzanie placówkami pocztowymi i telegraficznymi w podległym okręgu. OPD były obsadzane Naczelnym Dyrektorem Poczty (Ober-Postdirektor) i – z reguły 1 (lub kilkoma; z wyjątkiem Berlina) – radcami. Na każdą OPD przypadała (również z wyjątkiem Berlina) 1 Naczelna Kasa Pocztowa (Ober-Postkasse). Naczelne dyrekcje zatrudniały, jako służbę nadzoru, Starszych Inspektorów Pocztowych (Ober-Postinspektoren). Granice OPD pokrywały się najczęściej z granicami rejencji w prowincjach staropruskich, a w pozostałych były większe. Bezpośrednio podporządkowane RPA były: General Postkasse, Bezirks-Ober-Postkasse für Berlin, Post Anweisungsamt, Post Zeitungsamt, Telegraphenversuchtamt, die Telegraphenapparatwerkstatt, die Post Versicherungskommission, die Direktion der Reichsdruckerei. Naczelnej Dyrekcji Poczty (OPD) były podporządkowane placówki pocztowe, telegraficzne i telefoniczne na terenie jej okręgu. Placówki pocztowe były odpowiednio zhierarchizowane – wyróżnia się: -urzędy pocztowe I klasy (Postamt I) – istniejące najczęściej w dużych miastach, czasem składające się z osobnych urzędów telegraficznych (Telegraphenämter) i telefonicznych (Fernsprechämter). Na czele urzędu pocztowego I klasy stał Dyrektor Poczty (Postdirektor). Na terenie Naczelnej Dyrekcji Poczty w Poznaniu było 18 takich urzędów z 7 oddziałami, a także 1 urząd telegraficzny I klasy (Telegraphenamt, Poznań Wschód) i 1 urząd dworcowy (Bahnpostamt nr 33, Poznań-Zachód). Urzędy znajdowały się w: Jarocinie, Kępnie, Kościanie, Krotoszynie, Lesznie, Międzyrzeczu, Ostrowie Wlkp., Pleszewie, Poznaniu-Wschód (na Friedrichstrasse + 3 oddziały), Poznaniu-Zachód (+ 2 oddziały), Rawicz, Skwierzynie, Szamotułach, Śremie (+ 1 oddział), Wolsztynie, Wrześni Wschowie i Zbąszyniu (+ 1 oddział) . -urzędy pocztowe II klasy (Postamt II) – na ich czele stali “Poczmistrze” (Postmeister). Na terenach podległych “Naczelnej Dyrekcji Poczty w Poznaniu” znajdowało się 18 takich urzędów z 1 oddziałem, oraz 1 samodzielny urząd pocztowy. -urzędy pocztowe III klasy (Postamt III) – na ich czele stali “Naczelnicy” (Postverwalter). W okręgu poznańskim OPD znajdowało się 58 takich placówek. -agencje pocztowe (Postagenturen) – na ich czele stali “Agenci pocztowi” (Postagent). Zgodnie z zaleceniami RPA miało to być dla chętnych zajęcie dodatkowe. Naczelna Dyrekcja Poczty w Poznaniu zawiadywała 313 agencjami. -ponadto w niektórych miejscach mogły być organizowane jednostki pomocnicze (Posthilfstellen, Telegraphenhilfstellen) zarządzane przez mieszkańców; kompetencje takiego “urzędu” miały się ograniczać tylko do sprzedaży znaczków, przyjmowania i wydawania listów zwykłych i ewentualnie paczek, oraz wydawania gazet. -Specjalnymi jednostkami, mającymi nadzorować ruch pocztowy w pociągach były zakładane na dworcach, lub w ich pobliżu “Dworcowe Urzędy Pocztowe” (Bahnpostämter). Podlegały one bezpośrednio OPD. Łącznie w poznańskim OPD znajdowało się 418 placówek pocztowych . Podobna hierarchia i porządek panował wśród pracowników poczty. Generalnie byli oni podzieleni na 3 grupy: -wyżsi urzędnicy (die höheren Beamten) – mieli bardzo długą drogę kariery, przeplataną wieloma egzaminami i awansami. Warunkiem przyjęcia na służbę i zostania elewem (Eleven) było ukończenie egzaminem Gimnazjum (Gymnasium, Realgymnasium, lub Oberrealschule). Następowała 3-letnia praktyka, zakończona egzaminem sekretarskim (Sekretärprüfung). Po kolejnych 3 latach praktycznej służby – egzamin z zarządzania (verwaltung Prüfung für Post und Telegraph) i nominacja na “Praktykanta Pocztowego” (Ober-Postpraktikant). Następny rok spędzał praktykant na szkoleniu technicznym; dalsze 3 lata zajmowały studia uniwersyteckie (kierunki – Nauka o Państwie i Prawie, Fizyka, Chemia, Elektrotechnika) lub 2-letnie studia na wyższej uczelni technicznej. Po studiach praktykant był poddawany kolejnemu egzaminowi – po którym zostawał “Referendarzem Pocztowym” (Postreferendar Prüfung). Po dalszym, 3-letnim szkoleniu praktycznym i zdaniu następnego egzaminu (Ober-prüfungsrat) w RPA, referendarz uzyskiwał stopień “Asesora Pocztowego”. -średni urzędnicy (die mittleren Beamten) – była to tzw. służba pomocnicza (Gehilfe). Kandydaci nie musieli ukończyć żadnej specjalnej szkoły, jak wysocy urzędnicy, musieli jedynie posiadać podstawy wykształcenia. Po 4-letniej służbie następował egzamin asystencki (Post- lub Telegraphenassistenprüfung) w OPD. Asystenci uzyskiwali wtedy etatowe posady, a po 5 latach mogli otrzymać tytuł “Starszego asystenta” (Oberpost- lub Obertelegraphassistenten); po 6-9 latach od złożenia egzaminu asystenckiego mieli możliwość awansowania na stanowisko “Sekretarza”, oczywiście po wcześniejszym zdaniu egzaminu (Sekretärprüfung). Sekretarze mogli dalej awansować (np. na Starszych Sekretarzy – Obersekretären lub Poczmistrzów – Postmeistern), ale przejście do grupy wyższych urzędników było niemożliwe. -niscy urzędnicy (die Unterbeamten) – warunkiem przyjęcia do tej służby było zdanie egzaminu wstępnego z wiadomości z zakresu szkoły powszechnej. Kandydatów rejestrowano na liście dla cywilów (Bewerberliste) lub wojskowych (Anwärterliste). Unterbeamten dzielili się na etatowych i nieetatowych. Ci pierwsi po 15 latach służby nabywali status nietykalności – nie mogli zostać zwolnieni. Po kilku dalszych latach służby mogli awansować na wyższe posady (np. Starszego Konduktora – Ober-Postschaffner). Niżsi urzędnicy pracowali na stanowiskach np. gońców (Postboten), listonoszy (Briefträger), pocztylionów (Postillone), jak również brygadzistów (Telegraphenvorarbeiter). Poczta była bardzo popularnym środkiem komunikowania się i przekazywania informacji. W 1885 roku placówki pocztowe podległe Reichspostamt na terenie Niemiec doręczyły 1150 mln listów i kart pocztowych, 15,8 mln telegramów i połączyły 34 mln rozmów telefonicznych. Szczególnie popyt na te ostatnie usługi rósł w następnych latach. Naczelna Dyrekcja Poczty w Poznaniu działała aż do traktatu wersalskiego w 1919, kiedy tereny te ponownie wróciły pod panowanie polskie. [Na podst. wstępu do inwentarza M. Zdunka]