Wraz z uchwaleniem ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o samorządach zawodowych architektów, inżynierów budowlanych oraz urbanistów powstał obligatoryjny samorząd zawodowy urbanistów uznanych jako zawód zaufania publicznego (Dz. U. z 24 stycznia 2001 r. Nr 5 poz. 42, z późn. zm.). Wcześniej zawód urbanisty podlegał pieczy Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa zgodnie z art. 52-54 nie obowiązującej już ustawy z 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. Nr 89, poz. 415, z późn. zm.). I Krajowy Zjazd Izby Urbanistów odbył się 29 czerwca 2002 r. w Warszawie. Samorząd zawodowy urbanistów tworzyli urbaniści zrzeszeni w Polskiej Izbie Urbanistów. Jednostkami organizacyjnymi samorządu zawodowego posiadającymi osobowość prawną były: Krajowa Izba Urbanistów oraz Okręgowe Izby Urbanistów z siedzibami w Warszawie, Wrocławiu, Katowicach i Gdańsku. Statut Izby Urbanistów przyjęty Uchwałą nr 1/2/2002 I Krajowego Zjazdu Izby Urbanistów określał cele, zadania i zasady działania samorządu zawodowego. Podstawowymi celami działania Izby były: realizacja przez samorząd zawodowy części zadań publicznych państwa dotyczących zagospodarowania przestrzennego i służących podniesieniu jakości przestrzeni, zrzeszenie w niej osób wykonujących zawód urbanisty, posiadających prawa ustanowione ustawą, ochrona zawodu urbanisty i tworzenie właściwych warunków jego wykonywania. Do zadań Izby należało: sprawowanie nadzoru nad należytym i sumiennym wykonywaniem zawodu przez członków Izby, reprezentowanie i ochrona interesów zawodowych członków Izby, ustalanie zasad etyki zawodowej i nadzór nad jej przestrzeganiem, potwierdzenie kwalifikacji osób ubiegających się o przynależność do Izby i przeprowadzanie egzaminów, współdziałanie z organami administracji rządowej i organami samorządu terytorialnego, współdziałanie z samorządami zawodowymi oraz ze stowarzyszeniami społeczno-zawodowymi i naukowo-technicznymi realizującymi cele i zadania pokrewne z gospodarką przestrzenną, opiniowanie wymagań programowych w zakresie kształcenia zawodowego urbanistów oraz wnioskowanie w tych sprawach, zarządzanie majątkiem i prowadzenie działalności gospodarczej Izby, prowadzenie postępowań w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej członków Izby, opiniowanie i wnioskowanie w zakresie stanowienia aktów normatywnych dotyczących zawodu urbanisty oraz zagospodarowania przestrzennego i dziedzin pokrewnych, organizowanie i prowadzenie instytucji samopomocowych oraz innych form pomocy członkom Izby, prowadzenie listy członków samorządu urbanistów, ustalanie zasad wyceny prac wykonywanych przez członków Izby i nadzór nad ich przestrzeganiem, ustalanie zasad i warunków uczestnictwa członków Izby w postępowaniach o udzielanie zamówień publicznych i nadzór nad ich przestrzeganiem, współdziałanie w doskonaleniu kwalifikacji zawodowych, prowadzenie certyfikacji programów nauczania, konferencji, szkoleń, kursów itp. form kształcenia i doskonalenia zawodowego, współpraca z zagranicznymi profesjonalni korporacjami zawodowymi, wnioskowanie o nadanie członkom Izby odznaczeń państwowych i resortowych oraz przyznawanie własnych nagród i odznak, podejmowanie innych działań na rzecz ładu przestrzennego, promocji i podniesienia prestiżu zawodu oraz umocnienia pozycji urbanistów w procesach planistycznych, definiowanie specjalizacji i standardów zawodowych związanych z wykonaniem zawodu urbanisty, w tym określanie wymaganego przygotowania zawodowego uprawniającego do samodzielnego projektowania przestrzeni w skali regionalnej i lokalnej oraz kierowania zespołem prowadzącym takie projektowanie, określanie zasad prowadzenia przez członków Izby praktyk dla osób ubiegających się o członkostwo w Izbie, a także zakresu i sposobu dokumentowania przebiegu i efektów tych praktyk jako przygotowania zawodowego wymaganego od członków Izby.