Materiały archiwalne pochodzące z Cukrowni „Chełmża” w Chełmży pochodzące z lat 1881-2001 przedstawiają dość dobry stan zachowania mimo potwierdzonych informacji o niezachowaniu pewnej części akt z okresu pruskiego i lat okupacji niemieckiej. Zachowały się bowiem niemal w komplecie protokoły zarówno zarządu spółki akcyjnej jak i rady nadzorczej i walnych zgromadzeń akcjonariuszu, co daje pełny obraz funkcjonowania zakładu jako spółki akcyjnej w latach 1881-1939. Pewnym mankamentem jest brak zachowanego najwcześniejszego statutu spółki. Nie ujęto go także w rejestrze handlowych (w aktach Sądu Okręgowego w Toruniu z l. [1890] 1920-1939 [1945], w spisie zdawczo-odbiorczym nr 18/2005 pod numerem 7 znajduje się jednostka rejestrowa o tytule: „Akta dotyczące Cukrowni Chełmża Towarzystwo Akcyjne w Chełmży vol 1”, jednakże obejmuje ona lata 1925-1940). O trybie powoływania władz cukrowni, jej funkcjonowania dowiadujemy się jednakże z późniejszych statutów np. z 1933 r. Pewien obraz struktury społecznej udziałowców spółki czyli akcjonariuszy dają nam dość obszerne materiały dotyczące przenoszenia praw do akcji, ich zbywania i kupowania. Uzupełnieniem tej dokumentacji są spisy akcjonariuszy, wśród których można odnaleźć nazwiska znanych w okolicach Chełmży ziemian, działaczy lokalnych np. z rodziny Sczanieckich. Dokumentacja dotycząca akcjonariuszy ale także protokoły zarządu i walnych zgromadzeń, szczególnie z lat 1920-1939 odzwierciedlają stosunki narodowościowe w kontekście konfliktów ludności niemieckiej i polskiej na ziemi chełmińskiej. Informacje na temat budowy cukrowni w Chełmży, należących do niej gruntów i nieruchomości zawiera podseria 1.3 Majątek cukrowni. Odnaleźć tam można przede wszystkim dokumentację dotyczącą zakupu gruntów, zgody na budowę, rysunki i plany techniczno-budowlane. Zachowane plany sytuacyjnej zakładu dają wyobrażenie na temat jego zabudowy. Interesujących informacji dostarczają materiały dotyczące budowy linii kolejowej, czy prac wodno-melioracyjnych w okolicach jeziora Chełmżyńskiego, które były podyktowane koniecznością osuszania terenów podmokłych pod budowę linii i bocznic kolejowych. Park maszynowy, wyposażenie zakładu oraz rozwój technologii produkcji cukru i innych produktów ukazują obszerne księgi szacowania wartości maszyn do celów ubezpieczenia przeciwpożarowego, tabele amortyzacyjne i rewizje budynków zakładu. Niepełny obraz skali produkcji z początkowego okresu funkcjonowania cukrowni wynika z braku ksiąg-rejestrów z kampanii buraczanych. Księgi te zachowały się jedynie dla okresu z lat 1920-1939 i 1939-1945. Obraz funkcjonowania cukrowni w Chełmży jako przedsiębiorstwa państwowego daje obszerna dokumentacja z lat 1945-1992 tworząca serię 2. zespołu archiwalnego. Z punktu widzenia organizacji zakładu, jego zarządzania i struktury, kluczowe i najważniejsze są zarządzenia i regulaminy organizacyjne cukrowni z lat 1968, 1973. Sposób prowadzenia dokumentacji, archiwum zakładowego obrazują zachowane wykazy akt i instrukcje kancelaryjne z lat 1946, 1953 i 1962 oraz późniejsze normatywy kancelaryjne. Materiały te znajdują się w podserii 2.2 zespołu odpowiadającej Działowi Organizacji, zatrudnienia i płac. Całość dokumentacji tej podserii zasługuje na uwagę, gdyż ukazuje dość dokładny obraz zatrudniania zakładu, warunków płacowych i socjalno-bytowych w okresie PRL. Dokumentacja poszczególnych działów i sekcji cukrowni ujęta w kolejnych podseriach dotyczy wyspecjalizowanych dziedzin jak produkcja, transport, zaopatrzenia, czy spraw BHP i p.poż. Interesujące są protokoły Rady Zakładowej, będącej pewną formą samorządu robotniczego. Ciekawych informacji dostarczają protokoły z wieców i masówek Cukrowni, czy komisji współzawodnictwa szczególnie w latach 50. W serii tej ujęto także protokoły z narad technicznych poszczególnych wydziałów zakładu, co daje obraz problemów związanych z produkcją, surowcami, czy transportem, jakie omawiano na naradach. Przy zakładzie działało kilka organizacji i komisji stanowiących pewne zaplecze socjalno-kulturalne dla cukrowni. Należało do nich Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Komisja i Koło Sportowe Cukrowni Chełmża, Komisja Ogródków Działkowych, Liga Kobiet Cukrowni Chełmża oraz Klub Sportowy „Legia”, działający w latach 80. Zakład posiadał również bibliotekę i przedszkole, na co wskazują akta. Występująca w zespole dokumentacja techniczna w liczbie 17 j.a. jest cennym źródłem do dziejów cukrowni, gdyż ukazuje zabudowania przemysłowe na przestrzeni lat, szczególnie po znacznej rozbudowie w latach 50 i 60. W grupie tej wchodzącej w skład podserii 2.8 Dział Inwestycyjny przeważają rzuty, plany sytuacyjne zabudowań ale także rysunki techniczne niektórych urządzeń cukrowni. Ostatnią serię akt w zespole tworzy dokumentacja z lat 1992-2001, z okresu, kiedy Cukrownia w Chełmży funkcjonowała jako 1-osobowa Spółka Skarbu Państwa. Do najciekawszych materiałów z tej serii zespołu należy przede wszystkim teczka zawierająca opis historii zakładu, sprawy organizacyjne z lat 1989-1996 oraz dokumentację „Porozumienia cukrowego” z 1992 r. Pozostała dokumentacja z tego okresu to przede wszystkim sprawozdania i bilanse finansowe oraz sprawozdania z zatrudnienia, warunków pracy i stanu BHP.

Początki Cukrowni Chełmża to rok 1881 r. kiedy utworzono przedsiębiorstwo - spółkę akcyjną (Aktion Gesellschaft Zuckerfabrik Culmsee) z siedzibą w Chełmży. Już 26 lutego 1881 r. uchwalono pierwszy statut spółki akcyjnej, w myśl którego na czele spółki stał Zarząd wraz z Dyrektorem. Organami zarządzającymi w spółce były: Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy (powołujące lub rozwiązujące spółkę), Rada Nadzorcza (kontrolująca całokształt działalności i zarządzająca kapitałem spółki) oraz Zarząd z Dyrektorem na czele. Wśród akcjonariuszy w pierwszym okresie funkcjonowania spółki można wymienić wielu ziemian, lokalnych działaczy, przedsiębiorców, nie tylko narodowości niemieckiej ale także polskiej. Wśród nich był choćby Jan Sczaniecki z Nawry, czy inni właściciele dóbr z Ostaszewa, Koniczynki, Wichorza, czy Sławkowa. Zebrania akcjonariuszy odbywały się najczęściej w Hotelu Pomorskim w Chełmży. Właściwa produkcja cukru rozpoczęła się dopiero w 1882 r., kiedy zakończono budowę pierwszych obiektów fabryki. 25 września 1882 r. rozpoczęto pierwszą kampanię buraczaną, która trwała aż do 23 marca 1883 r. Wówczas to przerobiono w zakładzie 66 392 tony buraków cukrowych. Wobec sukcesu uruchomienia produkcji ale także z powodu dużych i dobrych dla plantacji buraka areałów rolnych w okolicach Chełmży i Torunia, w kolejnych latach rozpoczęto rozbudowę cukrowni. Zakład uzyskał także połączenie z wybudowaną w 1882 r. linią kolejową z Torunia. Materiały z lat 1881-1916 wskazują na podjęte w związku z rozbudową prace melioracyjne i wodne przy jeziorze chełmżyńskim. Dynamiczny rozwój cukrowni przerwał tragiczny pożar zabudowań w 1904 r. Mimo niemal całkowitego zniszczenia zakładu, Walne Zgromadzenie akcjonariuszy 20 września 1904 r. zdecydowało o odbudowie fabryki. Od tego momentu cukrownia w Chełmży rozwijała się, także w warunkach wybuchu I wojny światowej, bez większych zakłóceń. Po 1920 r. mimo powrotu Chełmży do Polski, w zakładzie duża część pracowników, jak i część akcjonariuszy była nadal pochodzenia niemieckiego. Cześć akt prowadzono także w języku niemieckim, na co wskazują księgi poszczególnych kampanii buraczanych z lat 1928-1930. Taka struktura zatrudnienia powodowała niekiedy konflikty na tle narodowościowym, czego wyrazem było choćby zastrzelenie dyrektora cukrowni Jacobsona. W latach 1928-1929 robotnicy cukrowni wygrali proces o należności za pracę w nadgodzinach, powołano równocześnie nowego dyrektora Antoniego Makowieckiego, co zakończyło w pewnym sensie okres władzy niemieckiej dyrekcji w cukrowni. Rok 1929 był także rekordowym jeśli chodzi o skalę produkcji co czyniło cukrownię chełmżyńską największą w Europie. W 1930 r. uchwalono także nowy Statut Spółki. W okresie dwudziestolecia międzywojennego cukrownię unowocześniano, budując nowe kotły sekcyjne, płuczkę buraczaną, a do 1933 r. zelektryfikowano niemal cały zakład. Wrzesień 1939 r. rozpoczął dość trudny okres dla funkcjonowania cukrowni. Brak większych zniszczeń zabudowań i instalacji zakładu pozwalały na kontynuację produkcji, jednakże szykany wobec dawnych, polskich akcjonariuszy a także zwykłych robotników, spośród których wielu straciło życie, znacznie utrudniły rozpoczęcie kampanii buraczanej. Produkcję cukru i innych wyrobów podporządkowano także potrzebom wojskowym. 16 maja 1945 r. w myśl rozkazu płk. Pletnickiego z 2. Białoruskiego Frontu Armii Sowieckiej cukrownię w Chełmży przekazano administracji polskiej. Zarządzeniem Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z 14 lipca 1951 r. utworzono Państwowe Przedsiębiorstwo Cukrownia Chełmża. Od tego momentu organizacja przedsiębiorstwa oraz sposób zarządzania przeszły duże zmiany, które wpłynęły także na sposób prowadzenia dokumentacji. Zmiany te wynikały także z prowadzonej przez cały okres PRL rozbudowy zakładu (w 1947 r. – uruchomienie Wytwórni Alkoholu Bezwodnego, 1952 – wybudowanie Rafinerii Soli Potasowych), a także zwiększaniu liczby zatrudnionych. Struktura organizacyjna Cukrowni została określona w Zarządzeniu Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z 1951 r., zarządzeniu wewnętrznym Dyrektora nr 46/1 z 1962 r. oraz regulaminie organizacyjnym z 1968 r. Cukrownią zarządzał dyrektor (D) przy pomocy Zarządu podzielonego na następujące komórki: dział organizacji, zatrudnienia i płac (DO), dział księgowości (DG), dział zbytu (AZ), surowców (DS), techniczno-produkcyjny (DT), inwestycyjny (TI), zaopatrzenia (TZ), Sekcja Organizacji Przewozów (ST) oraz oddzielne stanowiska pracy ds. BHP i PPOŻ (TB), Sekretariat Główny, Kancelarię Tajną z samodzielnym Referentem ds. Wojskowych na czele. Archiwum zakładowe, w którym zatrudniony był archiwista, podlegało Sekcji Administracyjno-gospodarczej (AA). Reprezentantem załogi była Rada Zakładowa (RZ) stanowiąca również organ doradczy Dyrektora w sprawach pracowniczych. W 1973 r. wydano zarządzenie dyrektora określające nową strukturę cukrowni w ramach Przedsiębiorstwa Cukrownie Kujawskie w Toruniu. W 1973 r. cukrownię włączono do Przedsiębiorstwa Cukrownie Kujawskie w Toruniu. Spowodowało to zmianę struktury organizacyjnej. W myśl nowych przepisów Przedsiębiorstwem zarządzał dyrektor przy pomocy 3 zastępców i głównego księgowego. Razem tworzyli oni Dyrekcję Przedsiębiorstwa. Zarząd cukrowni tworzyły poszczególne komórki organizacyjne, czyli działy i sekcje wchodzące w skład poszczególnych pionów: I. technicznego, II. surowcowego, III. ekonomicznego, IV. Księgowo-finansowego, V. Dyrektora, VI. Technicznego Oddziałów produkcji ubocznej. Analizując układ kancelaryjny wytworzonych akt, oraz sygnatury kancelaryjne można jednak stwierdzić, że organizacja zakładu opierała się w zasadzie według poprzednich przepisów z 1962 i 1968 r. W niektórych przypadkach zmieniały się jedynie symbole komórek np. DO (Dział Organizacji) na EO. W ciągu kolejnych lat funkcjonowania cukrowni jako przedsiębiorstwa państwowego podległego Zjednoczeniu Przemysłu Cukrowniczego rozwijano zaplecze gospodarcze i socjalne dla pracowników. Przy zakładzie funkcjonowała Pracownicza Kasa Zapomogowo-Pożyczkowa, hotel robotniczy, świetlica, przedszkole i stołówka. Przy cukrowni funkcjonował także klub sportowy „Legia”. Przedsiębiorstwo w ciągu kolejnych lat było także modernizowane pod względem technologicznym. Cukrownia osiągała także rekordy produkcyjne, szczególnie w czasie rekordowej kampanii 1967/68. W 1977 r. w ramach rozbudowy cukrowni rozpoczęto budowę zakładu produkcji frezowanych noży na potrzeby cukrownictwa. Mimo uroczyście obchodzonego w 1982 r. 100-lecia zakładu, cukrownia podobnie jak wiele innych przedsiębiorstw weszła w okres głębokiego kryzysu gospodarczego lat 80. Początek lat 90. to równocześnie początek przemian ustrojowych i gospodarczych, które skutkowały zmianą statusu całego przedsiębiorstwa. 23 grudnia 1992 r. Przedsiębiorstwo Państwowe Cukrownia „Chełmża” zostało przekształcone w Jednoosobową Spółkę Skarbu Państwa przyjmując nazwę: Cukrownia „Chełmża” S.A. W 1993 r. proces prywatyzacji zakładu wstrzymano, jednakże w 1996 r. cukrownia w Chełmży weszła w skład Mazowiecko-Kujawskiej Spółki Cukrowej - jednego z czterech holdingów cukrowniczych utworzonych w myśl ustawy z 1994 r. W 2000 r. nastąpił drugi etap prywatyzacji zakładu polegający na przejęciu go przez Spółkę Nordzucker AG.