Rolnicza Spółdzielnia Wytwórcza im. „Marcina Kasprzaka” w Kiełpiu Akta organizacyjne, protokóły z zebrań członków, protokóły Zarządu, roczne plany gospodarcze, sprawozdania roczne, obliczenie i podział dochodu, rozliczenia z pracującymi, ewidencja członków, akta likwidacyjne

Pierwsze spółdzielnie produkcyjne w Polsce zaczęły powstawać w 1949 r. Ich rozwój wiązał się z realizacją planu sześcioletniego, którego jednym z założeń był szybki wzrost gospodarstw kolektywnych. Bodźcem zachęcającym do kolektywizacji gospodarstw były udzielane kredyty, oraz szereg świadczeń dla wielu gospodarstw. W powiecie chełmińskim najintensywniejszy rozwój spółdzielni przypada na lata 1953-1955. W latach 1956-1958 obserwuje się podobnie jak w całej Polsce zjawisko nagłej likwidacji wielu spółdzielni. Podstawę prawno-organizacyjną spółdzielni produkcyjnych stanowi ustawa o spółdzielniach z 29.10.1920 r. i jej dalsze rozwinięcie z lat 1948-1954. Według ustawy z dnia 21.05.1948 r. naczelną organizacją ruchu spółdzielczego w Polsce jest Centralny Związek Spółdzielczy z siedzibą w Warszawie. W latach 1949-1954 spółdzielnie produkcyjne organizowały się jako członkowie Centrali Rolniczej. Oddziały okręgowe CRS sprawowały nadzór nad działalnością poszczególnych spółdzielni produkcyjnych, a po ich likwidacji w 1952 r. sprawy nadzoru w zakresie spraw administracyjno-gospodarczych przejęły wydziały rolnicze właściwych rad narodowych - powiatowych i wojewódzkich. Od 1949 r. chłopi zrzeszali się w czterech typach spółdzielni, które różniły się sposobem użytkowania ziemi, wkładem i podziałem dochodu: 1) Zrzeszenie Uprawy Ziemi (typ I) 2) Rolnicze Spółdzielnie Wytwórcze (typ II) 3) Rolniczy Zespół Spółdzielczy (typ III) 4) Rolnicze Zrzeszenie Spółdzielcze (typ Ib) Wśród zachowanych akt spółdzielni produkcyjnych powiatu chełmińskiego figurują tylko dwa typy spółdzielni - Rolnicze Spółdzielnie Wytwórcze i Rolnicze Zrzeszenie Spółdzielcze. W RSW i RZS wszystkie użytki rolne wraz z inwentarzem żywym i martwym, członkowie przekazywali do wspólnego użytkowania. Różnica między tymi typami spółdzielni zarysowywała się przy podziale dochodu. Szczegółowo organizację, zadania, cele spółdzielni oraz prawa i obowiązki członków określają statuty poszczególnych spółdzielni zachowane w aktach organizacyjnych. Struktura organizacyjna wszystkich spółdzielni produkcyjnych, bez względu na typ przedstawia się następująco. Najwyższą władzą spółdzielni produkcyjnych było Ogólne Zebranie członków. Do głównych zadań członków Ogólnego Zebrania należało: a) uchwalanie i zmiana statutu spółdzielni b) wybieranie spośród członków spółdzielni zarządu, przewodniczącego, komisji rewizyjnej, sądu koleżeńskiego oraz odwoływanie ich w razie potrzeby c) przyjmowanie i wykluczanie członków d) zatwierdzanie przedstawianych przez zarząd rocznych planów produkcyjnych i budżetów e) wysłuchiwanie sprawozdań komisji rewizyjnej f) ustalanie sposobu sprzedaży produktów wspólnej pracy g) ustalanie rodzajów i rozmiarów inwestycji h) ustalanie sposobu podziału dochodów między członków. Zebrania Ogólne odbywały się przynajmniej raz w miesiącu. W razie potrzeby zwoływano zebrania doraźne. Wyrazicielem woli Ogólnego Zebrania był przewodniczący spółdzielni wybierany przez chłopów. W spółdzielniach wyżej zorganizowanych zarząd wyznaczał księgowego, kasjera, magazyniera, stróża i brygadzistów odpowiednich brygad roboczych. Każdy typ spółdzielni był na własnym rozrachunku. W latach 1956-1958 spółdzielczość produkcyjna przeżywała kryzys i znaczna część spółdzielni produkcyjnych uległa likwidacji. W powiecie chełmińskim zlikwidowane zostały w tym okresie wszystkie omawiane wyżej spółdzielnie.