akta notarialne, sygn. 1; skorowidze osobowe, sygn. 2

Podstawy notariatu pruskiego, obowiązujące również w Toruniu i na terenie byłych ziem dzielnicy pruskiej aż do 1934 r., ukształtowały się w połowie XIX w. Porządkowanie tej dziedziny prawa rozpoczęła ordynacja z 02 I 1849 r., która weszła w życie z dniem 1 IV tegoż roku. Wspomniana ordynacja zmieniła dotychczasowy ustrój sądowy, potwierdzała również charakter notariatu jako instytucji tworzącej dokumenty o mocy publicznej. Notariusze jako osoby zaufania publicznego traktowani byli jak urzędnicy państwowi, chociaż nimi nie byli. Mianowaniem notariuszy zajmował się Minister Sprawiedliwości. Odtąd notariat został w pełni zorganizowany na zasadzie samorządu. Władzą samorządową dla adwokatów i notariuszy była Rada Honorowa /Ehrenrat/, tworzona przy każdym okręgu sądu apelacyjnego. Spełniała ona jednocześnie rolę sądu dyscyplinarnego. Sąd apelacyjny dla Torunia w tym okresie mieścił się w Kwidzynie. Nowością ordynacji z 1849 r. była możliwość mianowania na notariuszy osób nie będących jednocześnie adwokatami, w miastach liczących powyżej 50 tys. osób. Zasadą funkcjonującą również później była możliwość wyznaczenia przez Ministra Sprawiedliwości, na czas dłuższej nieobecności notariusza w kancelarii, jego zastępcy, zaproponowanego przez notariusza. Osobą tą mógł być inny notariusz lub asesor. W takich wypadkach, we wstępie sporządzanego aktu oraz przy podpisie wyraźnie zaznaczano, iż akt sporządzany jest przez zastępcę. Procedury postępowania notarialnego w Prusach ustalone zostały nieco wcześniej, na podstawie ustawy o postępowaniu przy sporządzaniu dokumentów notarialnych z 11.VII.1845 r. Ustawa ta precyzowała szereg zasad formalnych i ograniczeń, które musiały być spełnione podczas sporządzania aktów notarialnych. W świetle tego prawa notariusz, jako osoba zaufania publicznego, nie mógł przyjmować spraw osoby, której jednocześnie służył jako adwokat. Procedura sporządzania aktu notarialnego wymagała obecności drugiego notariusza albo dwóch osobiście znanych notariuszowi i zaprzysiężonych świadków. Prawo żądało od świadków znajomości pisma, posiadania pełni praw wyborczych, stałego zamieszkiwania w gminie i nie spokrewnienia z notariuszem. Funkcja świadka była płatna. Notariat pruski reformowany był jeszcze kilkakrotnie. Do ważniejszych zmian zaliczyć należy zniesienie ustawą z 15 VII 1890 r. instytucji świadka w procesie spisywania protokołu oraz dostosowanie podległości notariatu do nowej struktury sądownictwa w Prusach po jej reorganizacji 1877 r. Konsekwencją ustanowienia w Prusach nowego kodeksu cywilnego z 1896 r. było dalsze porządkowanie prawa cywilnego, w tym także instytucji notariatu. 21 IX 1899 r. ukazała się ustawa o sądownictwie niespornym. Zmieniała ona wiele istniejących już zapisów, wprowadziła również szereg nowych, precyzujących zasady funkcjonowania notariatu. W myśl nowego prawa, mimo samorządowego charakteru, notariat poddany był silnej kontroli instytucji państwowych. Notariusze mianowani byli dożywotnio przez Ministra Sprawiedliwości, pełnił on też nad nimi zwierzchni nadzór. Ponadto w stosunku do notariuszy urzędujących na określonym terenie, prawo do nadzoru posiadali odpowiedni prezydenci: Wyższego Sądu Ziemskiego /Oberlandgerichtu/ oraz Sądu Krajowego /Landgerichtu/. Urzędnicy ci lub działający na ich zlecenie przedstawiciele, mieli prawo kontroli kancelarii notarialnych oraz akt. Dalsze przepisy stanowiły, że notariuszem zostać mogła osoba zaprzysiężona, posiadająca prawo do sprawowania urzędu sędziego /Fächigkeit zum Richteramt/. Mianowanemu wskazywana była siedziba urzędowania na terenie działalności jednego sądu obwodowego /Amtsgeichtu/, jednakże terytorium skąd mógł on przyjmować zlecenia był obszar sądu apelacyjnego /dla Torunia był to Oberlandgericht w Kwidzynie. W przypadku śmierci notariusza, lub przeniesienia go do innego okręgu sądowego, akta jego przejmował sąd obwodowy /Amtsgericht/, na terenie którego miał on swoją siedzibę. W początkowym okresie dwudziestolecia międzywojennego prawo notarialne w byłej dzielnicy pruskiej nie zmieniło się istotnie. Nadal obowiązywały ustawy pruskie. Wprowadzono tylko do czynności notarialnych język polski jako urzędowy. Ograniczono także dostęp do notariatu osobom spoza b. zaboru pruskiego, a notariusz dopiero po drugim czasowym mianowaniu przez Ministra Sprawiedliwości, mógł być mianowany dożywotnio. Notariusze toruńscy działali nadal w obrębie sądu apelacyjnego, jednak ze względu na zmianę przynależności państwowej i ustrojowej sądów, właściwym dla nich był Sąd Apelacyjny w Toruniu. Jednolite prawo o notariacie wprowadzono dopiero Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 27 X 1933 r. Rozporządzenie to zawierało wiele elementów dawnego ustawodawstwa pruskiego o notariacie. Notariat ten również zorganizowany był na zasadzie samorządowej. Przy sądach apelacyjnych działały Izby Notarialne /prawo nie przewidywało reprezentacji samorządowej na szczeblu krajowym/. Organami Izby były: Walne Zgromadzenie Notariuszy oraz Rada Notarialna. Do orzekania w sprawach dyscyplinarnych powołane były sądy dyscyplinarne I i II stopnia przy Izbie Notarialnej. Niewiele zmieniło się w statusie notariusza w stosunku do uregulowań z okresu zaborów. Notariusz, mianowany i odwoływany lub przenoszony przez Ministra Sprawiedliwości, w dalszym ciągu korzystał z ochrony prawnej przysługującej urzędnikom państwowym chociaż nie pobierał pensji od państwa. Jednym z warunków ubiegania się o stanowisko było ukończenie 30 lat, ukończenie studiów prawniczych, odbycie aplikacji notarialnej i zdanie egzaminu. Wyjątkowo od aplikacji i egzaminów zwolnione mogły być osoby pełniące przynajmniej przez 5 lat funkcje sędziów i prokuratorów. Od wprowadzenia ustawy z 1933 r. notariusze posiadali siedzibę i dokonywali swych czynności na terenie działalności sądu okręgowego /dla Torunia był to obszar Sądu Okręgowego w Toruniu/. Oprócz Izb Notarialnych, prawo nadzoru nad notariuszami przysługiwało Ministrowi Sprawiedliwości oraz prezesom sądu okręgowego i apelacyjnego. Zasadniczą zmianą, wprowadzoną przepisami z 1933 r., było rozdzielenie funkcji notariusza i adwokata, odziedziczone z prawodawstwa pruskiego. W zakres czynności notariusza wchodziło m. in. sporządzanie aktów notarialnych, wydawanie wypisów i odpisów, doręczanie oświadczeń stron, protestowanie weksli, przyjmowanie depozytów. Notariusze uprawnieni byli także do pełnienia innych funkcji zleconych przez sądy /prowadzenie licytacji, opieka nad spadkiem itd. /. W odniesieniu do umów przejścia, ograniczenia lub obciążenia praw własności istniał „przymus notarialny” pod rygorem nieważności umowy. Do obowiązków notariusza należało prowadzenie repertoriów, księgi protestów, skorowidza alfabetycznego, księgi depozytów, księgi przychodów i rozchodów. Dokumentacja prowadzona przez notariuszy kontrolowana była przez odpowiednie sądy przynajmniej raz na trzy lata. Prawo notarialne z 1933 r. nakazywało przechowywanie ksiąg i innych dokumentów notarialnych u notariusza, a po ustaniu jego urzędowania w archiwum notarialnym przy archiwach hipotecznych. Archiwa te miały prawo wydawania odpisów i wypisów na tych samych zasadach jak notariusz.