akta notarialne

W okresie porozbiorowym instytucja notariatu w poszczególnych zaborach uległa znacznym przeobrażeniom organizacyjnym. W Prusach Zachodnich działalność notariatu początkowo regulował patent z 26 IV 1781 r., który zezwalał na łączenie biur adwokackich i notarialnych. Jako rodzaj ograniczonego samorządu adwokatów i notariuszy powołano wówczas tzw. Kolegia Prawne /Justizkollegs/. Kolegia te działały na obszarze funkcjonowania danego sądu apelacyjnego i miały za zadanie nadzór nad dochodami i działalnością merytoryczną swoich członków. Procedury postępowania notarialnego w Prusach ustalone zostały dzięki ustawie o postępowaniu przy sporządzaniu dokumentów notarialnych z 11 VII 1845 r. Ustawa ta precyzowała szereg zasad formalnych i ograniczeń, które musiały być spełnione podczas sporządzania aktów notarialnych. W świetle tego prawa notariusz, jako osoba zaufania publicznego, nie mógł przyjmować spraw osoby, której jednocześnie służył jako adwokat. Procedura sporządzania aktu notarialnego wymagała obecności drugiego notariusza albo dwóch osobiście znanych notariuszowi i zaprzysiężonych świadków. Prawo żądało od świadków znajomości pisma, posiadania pełni praw wyborczych, stałego zamieszkiwania w gminie i nie spokrewnienia z notariuszem. Funkcja świadka była płatna. Jednocześnie ściśle określono formy sporządzania aktu notarialnego. Musiał on zawierać nazwisko i miejsce zamieszkania notariusza, nazwiska i miejsce zamieszkania stron biorących udział w procesie sporządzania aktu oraz podobne dane na temat świadków. Spisywany akt powinien mieścić także datę dzienną i miejsce sporządzenia aktu oraz nie zawierać skrótów, luk i przekreśleń. Tak opracowane protokoły musiały być odczytane w obecności zainteresowanych i przez nich podpisane. W przypadku nie władania przez któregoś z interesantów językiem niemieckim, przepisy przewidywały obecność tłumacza, a także konieczność wykonania kopii w języku obcym. Ustawa nakładała na notariuszy obowiązek prowadzenia rejestrów, w których odnotowywano przyjęte w kolejności chronologicznej i zaopatrzone w kolejny numer akty. Księgi notarialne, prócz typowych wpisów początkowo zawierały także protesty weksli, dopiero ustawą z 1880 r. wprowadzono osobne księgi protestów weksli. Akta notarialne poddawane były okresowej kontroli sądu. Rejestry notarialne musiały posiadać ponumerowane strony, a ich liczba poświadczana była przez sąd. W razie zaprzestania działalności notariusza, zwierzchni wobec niego sąd przejmował jego dokumentację z prawem sporządzania z niej wypisów i odpisów. Kolejna ordynacja z 2 I 1849 r., która weszła w życie z dniem 1 IV tegoż roku, zmieniająca dotychczasowy ustrój sądowy, potwierdzała również charakter notariatu jako instytucji tworzącej dokumenty o mocy publicznej. Notariusze jako osoby zaufania publicznego traktowani byli jak urzędnicy państwowi, chociaż nimi nie byli. Mianowaniem notariuszy zajmował się Minister Sprawiedliwości. Odtąd notariat został w pełni zorganizowany na zasadzie samorządu. Władzą samorządową dla adwokatów i notariuszy była Rada Honorowa /Ehrenrat/, tworzona przy każdym okręgu sądu apelacyjnego. Spełniała ona jednocześnie rolę sądu dyscyplinarnego. Sąd apelacyjny dla Grudziądza w tym okresie mieścił się w Kwidzynie. Nowością ordynacji z 1849 r. była możliwość mianowania na notariuszy osób nie będących jednocześnie adwokatami, w miastach liczących powyżej 50 tys. osób. Zasadą funkcjonującą również później była możliwość wyznaczenia przez Ministra Sprawiedliwości, na czas dłuższej nieobecności notariusza w kancelarii, jego zastępcy, zaproponowanego przez notariusza. Osobą tą mógł być inny notariusz lub asesor. W takich wypadkach, we wstępie sporządzanego aktu oraz przy podpisie wyraźnie zaznaczano, iż akt sporządzany jest przez zastępcę. Notariat pruski reformowany był jeszcze kilkakrotnie. Do ważniejszych zmian zaliczyć należy zniesienie ustawą z 15 VII 1890 r. instytucji świadka w procesie spisywania protokołu oraz dostosowanie podległości notariatu do nowej struktury sądownictwa w Prusach po jej reorganizacji 1877 r. Konsekwencją ustanowienia w Prusach nowego kodeksu cywilnego z 1896 r. było dalsze porządkowanie prawa cywilnego, w tym także instytucji notariatu. 21 IX 1899 r. ukazała się ustawa o sądownictwie niespornym. Zmieniała ona wiele istniejących już zapisów, wprowadziła również szereg nowych, precyzujących zasady funkcjonowania notariatu. W myśl nowego prawa, mimo samorządowego charakteru, notariat poddany był silnej kontroli instytucji państwowych. Notariusze mianowani byli dożywotnio przez Ministra. Sprawiedliwości, pełnił on też nad nimi zwierzchni nadzór. Ponadto w stosunku do notariuszy urzędujących na określonym terenie, prawo do nadzoru posiadali odpowiedni prezydenci: Wyższego Sądu Ziemskiego /Oberlandgerichtu/ oraz Sądu Krajowego /Landgerichtu/. Urzędnicy ci lub działający na ich zlecenie przedstawiciele, mieli prawo kontroli kancelarii notarialnych oraz akt. Dalsze przepisy stanowiły, że notariuszem zostać mogła osoba zaprzysiężona, posiadająca prawo do sprawowania urzędu sędziego /Fächigkeit zum Richteramt/. Mianowanemu wskazywana była siedziba urzędowania na terenie działalności jednego sądu obwodowego / Amtsgeichtu/, jednakże terytorium skąd mógł on przyjmować zlecenia był obszar sądu apelacyjnego /dla Grudziądza był to Oberlandgericht w Kwidzynie. W przypadku śmierci notariusza, lub przeniesienia go do innego okręgu sądowego, akta jego przejmował sąd obwodowy /Amtsgericht/, na terenie którego miał on swoją siedzibę. W początkowym okresie dwudziestolecia międzywojennego prawo notarialne w byłej dzielnicy pruskiej nie zmieniło się istotnie. Nadal obowiązywały ustawy pruskie. Wprowadzono tylko do czynności notarialnych język polski jako urzędowy. Ograniczono także dostęp do notariatu osobom spoza b. zaboru pruskiego, a notariusz dopiero po drugim czasowym mianowaniu przez Ministra Sprawiedliwości, mógł być mianowany dożywotnio. Notariusze grudziądzcy działali nadal w obrębie sądu apelacyjnego, jednak ze względu na zmianę przynależności państwowej i ustrojowej sądów, właściwym dla nich był Sąd Apelacyjny w Toruniu. Jednolite prawo o notariacie wprowadzono dopiero Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 27 X 1933 r. Rozporządzenie to zawierało wiele elementów dawnego ustawodawstwa pruskiego o notariacie. Notariat ten również zorganizowany był na zasadzie samorządowej. Przy sądach apelacyjnych działały Izby Notarialne /prawo nie przewidywało reprezentacji samorządowej na szczeblu krajowym/. Organami Izby były: Walne Zgromadzenie Notariuszy oraz Rada Notarialna. Do orzekania w sprawach dyscyplinarnych powołane były sądy dyscyplinarne I i II stopnia przy Izbie Notarialnej. Niewiele zmieniło się w statusie notariusza w stosunku do uregulowań z okresu zaborów. Notariusz, mianowany i odwoływany lub przenoszony przez Ministra Sprawiedliwości, w dalszym ciągu korzystał z ochrony prawnej przysługującej urzędnikom państwowym chociaż nie pobierał pensji od państwa. Jednym z warunków ubiegania się o stanowisko było ukończenie 30 lat, ukończenie studiów prawniczych, odbycie aplikacji notarialnej i zdanie egzaminu. Wyjątkowo od aplikacji i egzaminów zwolnione mogły być osoby pełniące przynajmniej przez 5 lat funkcje sędziów i prokuratorów. Od wprowadzenia ustawy z 1933 r. notariusze posiadali siedzibę i dokonywali swych czynności na terenie działalności sądu okręgowego /dla Grudziądza był to obszar Sądu Okręgowego w Grudziądzu/. Oprócz Izb Notarialnych, prawo nadzoru nad notariuszami przysługiwało Ministrowi Sprawiedliwości oraz prezesom sądu okręgowego i apelacyjnego. Zasadniczą zmianą, wprowadzoną przepisami z 1933 r., było rozdzielenie funkcji notariusza i adwokata, odziedziczone z prawodawstwa pruskiego. W zakres czynności notariusza wchodziło m.in. sporządzanie aktów notarialnych, wydawanie wypisów i odpisów, doręczanie oświadczeń stron, protestowanie weksli, przyjmowanie depozytów. Notariusze uprawnieni byli także do pełnienia innych funkcji zleconych przez sądy /prowadzenie licytacji, opieka nad spadkiem itd. /. W odniesieniu do umów przejścia, ograniczenia lub obciążenia praw własności istniał „przymus notarialny” pod rygorem nieważności umowy. Do obowiązków notariusza należało prowadzenie repertoriów, księgi protestów, skorowidza alfabetycznego, księgi depozytów, księgi przychodów i rozchodów. Dokumentacja prowadzona przez notariuszy kontrolowana była przez odpowiednie sądy przynajmniej raz na trzy lata. Prawo notarialne z 1933 r. nakazywało przechowywanie ksiąg i innych dokumentów notarialnych u notariusza, a po ustaniu jego urzędowania w archiwum notarialnym przy archiwach hipotecznych. Archiwa te miały prawo wydawania odpisów i wypisów na tych samych zasadach jak notariusz. Brak materiałów źródłowych z okresu okupacji nie pozwala na dokładne prześledzenie funkcjonowania notariatu na ziemiach polskich przyłączonych do III Rzeszy Niemieckiej. Po formalnym wcieleniu Pomorza do Niemiec na mocy dekretu z 8.10. 1939 r. stopniowo wprowadzano prawo niemieckie. Na mocy rozporządzenia ministra sprawiedliwości Rzeszy z 25.09.1941 r. rozciągnięto na teren ziem wcielonych, prawo cywilne Rzeszy. Należy przypuszczać, że podobnie, jak na przykład w przyłączonych do Niemiec Katowicach, również w pozostałych ośrodkach, działalność polskich notariuszy została przerwana z uwagi na objęcie aresztem wszystkich kancelarii, a potem obsadzenie ich przez delegowanych notariuszy niemieckich. Bezpośrednio po II wojnie światowej działalność notariatu formalnie opierała się na rozporządzeniu z 1933 r. Notariat powoli dostosowywał się do nowo tworzących się okręgów sądowych, a przy każdym z powstałych sądów apelacyjnych zaczęły się tworzyć Izby Notarialne. Stopniowo działalność notariatu została podporządkowana władzom państwowym, a samorządność praktycznie zniesiona. Stało się tak za sprawą kolejnych dekretów. Najpierw dekretami z 22 I 1946 r. o wyjątkowym dopuszczeniu do obejmowania stanowisk sędziowskich prokuratorskich i notarialnych i z 24 I 1946 r. o przenoszeniu i zwalnianiu notariuszy, spowodowano zwolnienie znacznej ilości notariuszy. Obowiązki ich powierzono sędziom i prokuratorom a nawet osobom bez studiów prawniczych i aplikacji notarialnej, a jedynie z 10–letnią praktyką w kancelariach hipotecznych lub notarialnych. Kolejny dekret z 11 X 1946 r. o przepisach wprowadzających prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych, uchylał tzw. „przymus notarialny” w stosunku do umów o przeniesienie prawa własności. Powodowało to zmniejszenie znaczenia kancelarii notarialnych. Dopiero jednak Ustawa z dnia 25 V 1951 r. wchodząca w życie od 1 I 1952 r. zniosła samorządowy charakter notariatu. Likwidacji uległy Izby Notarialne, w tym właściwa dla notariuszy grudziądzkich Izba Notarialna w Toruniu. Powołano Państwowe Biura Notarialne, w których zrzeszeni notariusze stali się urzędnikami państwowymi.