Księga rachunkowa wydzierżawionej domeny 1769-1770 sygn. 1

W znaczeniu szerokim domena oznacza własność państwa: posiadłości ziemskie, regalia, dochody niestałe i daniny. W ścisłym znaczeniu oznacza tylko należące do skarbu państwa dobra ziemskie. Nie zalicza się do nich kopalń, hut, salin i zakładów przemysłowych. Domeny pruskie powstały z posiadłości ziemskich elektorów brandenburskich i książąt pruskich. Charakter własności państwowej uzyskały w 1820 r. (Allgemeine Landrecht i zarządzenie z 17.01.1820 o długach państwowych). Dawne postanowienia z lat: 1473,1603,1713 zostały zniesione bądź ograniczone edyktami i ustawami z lat 1808, 1809 i 1810. Dochód ze sprzedaży wcześniej był używany na spłatę długów państwa (edykty i ustawy z 1810r. i 1811 r.). Domeny także zastawiano za długi, ale pod specjalnymi gwarancjami. Były nimi zobowiązania zastawników do spłaty długów. Domeny nabyte w 1866 r. nie podlegały tym ograniczeniom. Gdy dawne długi państwa z lat 1815 - 1820 zostały spłacone, to w końcu 1898 r. państwo uzyskało prawo swobodnego rozporządzania dochodami z domen i lasów. Dochody ze sprzedaży domen i lasów miały być w określonej części odprowadzane do ogólnych funduszy państwa, a resztę dopiero przeznaczano na zakup lasów i na urządzanie gruntów. W okresie obowiązywania specjalnych gwarancji sprzedano tylko pojedyncze domeny na spłatę długów z 1820 r. Później fiscus skupował prywatne dobra ziemskie i urządzał je jako domeny, szczególnie przed pierwszą wojną światową. Posiadłości domenalne miały następujące formy: zamknięte folwarki domenalne czyli właściwe domeny państwowe, samodzielne działki jednak nie większe niż średnie gospodarstwa chłopskie (grunty, łąki, lasy, bagna, budynki, zamki, młyny, gospodarstwa rybackie), państwowe winnice, państwowe uzdrowiska (kurorty, sanatoria etc.), duże obszary bagien i trzęsawisk powiększane przed pierwszą wojną światową dla kultywacji. Dochody z domen (Gefälle, Abgaben) składały się z następujących rodzajów: a/ daniny na rzecz pana gruntowego od chłopów użytkujących grunta domenalne: czynsze dziedziczne, gruntowe i domenalne, spieniężone daniny świadczone pierwotnie w naturze, czynsze od inwentarza b/ świadczenia niestałe. Dochody z domen miały duże znaczenie dla budżetu państwa w dawnych czasach do XVIII w. włącznie, a znacznie mniejsze od połowy XIX w. z powodu wzrostu wpływów z podatków i ceł. Domeny znajdowały się bądź we władaniu bezpośrednim państwa, bądź w rękach dzierżawców. Przeważnie jednak domeny były wydzierżawiane w ramach publicznego przetargu, a wyjątkowo z wolnej ręki. Administracja domenalna podlegała najpierw ministrowi finansów, za wyjątkiem lat 1835-1848 (wówczas była podporządkowana ministrowi dworu królewskiego), a od 1878 r. - ministrowi rolnictwa. Na szczeblu prowincji zarząd domen podlegał prezesowi rejencji poprzez wydział podatków, domen i lasów. Rejencja posiadała uprawnienie wydzierżawiania domen. Do roku 1874 lokalną administrację domen stanowili intendenci domenalni (Domänenintendenten) podporządkowani landratom. Od 1874 r. lokalny zarząd domen tworzyli Domänenrentmeister i wspomagający ich Domänenrentämter, nadzorujący dobra państwowe na obszarze jednego lub kilku powiatów, w zależności od liczby domen. Posiadali oni kasy domenalne. Urzędnicy ci zwykle zarządzali bezpośrednio jedną domeną, w której rezydowali, oraz nadzorowali dzierżawców domen. Administracja ta nie była więc rozbudowana. Jeśli idzie o registratury, to mamy do czynienia bądź z Domänen-Rent-Amtami (Urzędami domenalno-skarbowymi na szczeblu powiatowym), bądź z domenalnymi (szczebel najniższy). Te ostatnie mogły mieć charakter dzierżaw, zastawów lub właściwych domen.