Wiadomości dodatkowe do wizyty dekanalnej z parafii Kromołów za rok 1874, sygn. 1

Kromołów niegdyś miasto, o średniowiecznym rodowodzie. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1193 roku, kiedy to wymieniana jest miejscowa karczma należąca do klasztoru kanoników regularnych we Wrocławiu. W XIV wieku działała tam parafia należąca do dekanatu Irządzkiego w diecezji krakowskiej. W XIV wieku istniał tam już kościół p.w. św. Mikołaja, a parafia przez długie wieki znajdowała się w dekanacie lelowskim. Na początku XVI wieku miasto otrzymało przywileje, dotyczące organizowania jarmarków. Przez krótki okres czasu w XVI w., gdy Kromołów był własnością rodziny Bonarów, kościół przekazano w ręce protestantów. Mikołaj Firlej wojewoda sandomierski, kolejny właściciel Kromołowa, powrócił do wiary katolickiej i kościół na powrót staje się katolicki. Do początków XX wieku w sytuacji parafii nie zaszły żadne poważne zmiany. Jej terytorium obejmowało, prócz Skarżyc, obszar dzisiejszego miasta Zawiercia. Od dawnych czasów istniała w Kromołowie szkoła, utrzymywana przez miejscowego proboszcza. W XVI w. utrzymywał on stałego nauczyciela. W 1805 r. proboszcz ks. Jan Rucki postawił nową szkołę murowaną . Na początku XIX w., od 1801 do 1811 r. część diecezji krakowskiej, w której leży Kromołów podlegała administracji diecezji wrocławskiej. Po wojnie francusko-pruskiej biskup wrocławski przekazał jurysdykcję na ziemiami, które weszły w skład Księstwa Warszawskiego, na powrót biskupowi krakowskiemu. Po licznych reorganizacjach sieci kościelnej w połowie XIX wieku tereny Kromołowa obejmuje diecezja zwana kielecko-krakowską z dwoma niezależnymi administratorami apostolskimi rezydującymi w Kielcach i Krakowie. Stan ten został trwale unormowany dopiero w 1883 r. kiedy to powstała diecezja kielecka. Granice parafii były bardzo stabilne, zmieniała się natomiast przynależność dekanalna Kromołowa. W XIX w. parafia należała do dekanatu pilickiego w obwodzie olkuskim. Osoba dziekana znana do dnia dzisiejszego, należy do ponadparafialnych współpracowników biskupa diecezjalnego. Jego rola i funkcja została sformułowana w kodeksie prawa kanonicznego z 1917 roku., lecz znana była znacznie wcześniej. Pojawia się już w IX w., wymieniany jest w postanowieniach soboru laterańskiego I, z 1123 r. W tym czasie dziekanom przysługiwało, poza innymi obowiązkami, przede wszystkim prawo wizytowania duchowieństwa, a także kościołów i kaplic. Ponadto dziekani m.in. mieli prawo uczestniczenia w synodzie diecezjalnym, posiadania pieczęci urzędowej i pierwszeństwo przed zwykłymi duchownymi. Sprawami dziekanów nie zajął się bezpośrednio Sobór Trydencki, ale do tej instytucji wróciła Kongregacja Soboru z 1598 roku, określając na nowo kompetencje dziekanów. Ponowiono tam obowiązek wizytowania przez dziekana, parafii swego dekanatu w terminie określonym przez biskupa. Z chwilą wprowadzenia Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego w 1825 r., dziekanowi z mocy prawa powierzono także nadzór nad prowadzeniem przez proboszczów ksiąg stanu cywilnego. [na podstawie wstępu do inwentarza, oprac. P. Matuszek, Katowice 2016]

KM 15.12.2016 r.