1. Dokumenty (2 j.a.) 1720, 1777 (sygn.: I/1-I/2) 2. Sumariusz dokumentów z lat 1667-1767 (1 j.a.) 1779 (sygn. I/3) 3. Księga radziecka wójtowska (1 j.a.) 1719-1789 (sygn. I/4) 4. Akta (9 j.a.) 1719-1804, 1830-1850 (sygn.: I/5-I/13) Omówienie treści archiwaliów miast wielkopolskich dał w ujęciu tematycznym Adolf Warschauer we wstępie do przewodnika po zasobach archiwów miejskich Wielkopolski (Die Städtischen Archive in der Provinz Posen ... s.s. XII-XXXIII). Informacje tam zawarte zdezaktualizowały się w wypadkach zniszczeń ostatniej wojny światowej. W sposób ogólny została omówiona zawartość zespołów miejskich w informacjach wstępnych do nich w wydanym drukiem przewodniku pt. „Archiwum Miasta Poznania i Województwa Poznańskiego ...“ (s. 52 - dokumenty i s.s. 36-38 - księgi miejskie). Znajdują się tam również (s.s. 54-102) bardziej szczegółowe informacje o poszczególnych, zachowanych zespołach aktowych miast województwa poznańskiego, usystematyzowanych w porządku alfabetycznym. Informacje o zawartości niektórych rodzajów archiwaliów miejskich znajdzie badacz w artykule autorki niniejszego wstępu, zamieszczonym na łamach „Archeionu: (nr LIV (1970) s. 79-91, pt.: „Archiwalia wielkopolskich miast szlacheckich – okres staropolski“ oraz w jej referatach przechowywanych w Archiwum Państwowym w Poznaniu: 1. „Księgi landwójtowskie miast wielkopolskich, przechowywane w AP w Poznaniu“. 2. „Najstarsze księgi miasta Turku“. 3. Uzupełniające informacje do dziejów miast wielkoplskich zawiera, corocznie uzupełniany nowymi opracowaniami, kartkowy katalog pieczęci, przechowywanych w Archiwum Państwowym w Poznaniu.

Baranów - miasto cysterek w Ołoboku, lokacja przed połową XV w. W Wielkopolsce jeszcze przed lokacją na tzw. prawie niemieckim były osady posiadające strukturę społeczną rzemieślniczo-kupiecką (Gniezno, Poznań, Kalisz). Jednak pod względem formalnym z punktu widzenia prawa, stawały się miastami z chwilą uzyskania prawa miejskiego. Nieraz posiadały one już uprzednio nadane im niektóre uprawnienia miejskie jak np. prawo odbywania targu. Dopiero lokacje na prawie zachodnim stwarzały z nich autonomiczne jednostki sądowe i administracyjne. Wzory takiego ustroju miejskiego dla miast wielkopolskich czerpano najczęściej z Magdeburga lub ze Środy Śląskiej. Zasadniczo proces zastępowania w miastach prawa polskiego prawem magdeburskim trwał od XIII do XV wieku. Książęta przeprowadzali lokację swoich miast w XIII wieku, a rycerstwo i duchowieństwo – przeważnie w XIV i następnych stuleciach. Badania nad tym zagadnieniem przeprowadzone przez Oskara Lange (Lokacje miast wielkopolski…. S. 45) wykazały, że do końca XV wieku powstały w Wielkopolsce 153 miasta. Dalsze badania Zofii Kulejewskiej-Topolskiej (Nowe lokacje miejskie… s. 7-34) nad okresem od XVI do końca XVIII stulecia stwierdzają powstanie jeszcze 85 miast. Nie wszystkie jednak lokacje miejskie utrzymały się. W 1728 roku było na terenie Wielkopolski 129 miast (Z. Kulejewska-Topolska – Nowe lokacje miejskie… s. 23 i przypis 113). Lokacja prywatnego miasta szlacheckiego czy należącego do instytucji kościelnych, mogła nastąpić po uprzednim uzyskaniu od króla zgody na lokowanie miasta i na nadanie mu praw miejskich, co wiązało się z uchyleniem praw i zwyczajów prawa polskiego, obowiązującego ludność dawnej osady. Zwykle wkrótce po uzyskaniu przywileju lokacyjnego właściciel prywatnego miasta wystawiał dokument lokacyjny, w którym precyzował organizację ustroju miasta, jego uposażenie gospodarcze w role, pastwiska, ogrody, młyny i w inne uprawnienia jak np. prawo do odbywania jarmarków i targów, prawo poboru cła miejskiego, przywileje dla cechów lub specjalne przywileje dla grup narodowościowych czy wyznaniowych mieszkańców miasta, zarządzenia porządkowe. Lokację miasta przeprowadzał z upoważnienia władzy lub właściciela miasta (szlachty, duchowieństwa) wyznaczony przezeń zasadźca zwany wójtem. Otrzymywał przy tym dziedziczne uposażenie w rolach, parcelach miejskich i w pastwiskach oraz określone dochody z czynszów (1/3), kar sądowych (1/3), z łaźni miejskiej, z jatek, z młynów i inne. Do jego zasadniczych obowiązków poza zasiedleniem miasta należało przewodniczenie ławie – reprezentacji mieszczan w sądzeniu spraw mieszkańców miasta, osobiste sądzenie drobnych spraw cywilnych i karnych, sprawowanie funkcji policyjnych – przeprowadzanie śledztw, ściganie przestępców, więzienie ich, zadbanie o obronność miasta. Nadto był zobowiązany w czasie wojny do konnej służby w obronie kraju. Zasadniczym sądem w miastach była ława, której przewodniczył wójt. Sprawowała ona sądownictwo nad mieszkańcami miasta, nad mieszkańcami wsi należących do miasta, a w miastach prywatnych – także nad ludnością wiejską należącą do wspólnego właściciela, o ile takie sprawy zostały jej zlecone. Ława miejska liczyła przeważnie 7 członków. Ławników było zwykle więcej niż podają ich spisy kompletów sędziowskich zawarte w księgach miejskich. Do kompetencji sądów ławniczo-wójtowskich należały początkowo sprawy sporne i niesporne zarówno cywilne, jak i karne. Jedynie przestępstwa wielkiej wagi (np. morderstwa) niejednokrotnie zastrzegał sobie do rozstrzygania król, książę czy prywatny lub duchowny pan feudalny. Wzrastające w zamożność mieszczaństwo już w XIII wieku (np. w Poznaniu) nie godziło się z feudalnym porządkiem miejskim, ustalonym aktem lokacji i wyłaniało organ samorządowy – radę z burmistrzem na czele. Od tego czasu zaczyna się trwająca w miastach przez XIV i XV wiek walka rady miejskiej z wójtem i ławą miejską, w wyniku której w większości miasta zdołały one wykupić wójtostwa i tym samym uzależnić je od rady. Już w XV wieku urząd wójta z dziedzicznego stawał się wybieralny, podporządkowany radzie miejskiej. W miastach zaś królewskich, w których wójtostwa nie zostały wykupione, przechodziły one przeważnie w ręce magnatów, którzy od XVI wieku wyznaczali landwójtów (viceadvocati) jako swoich zastępców do przewodniczenia sądom ławniczym. Rady miejskie starały się umniejszać znaczenie sądów wójtowsko-ławniczych. Przede wszystkim decydowały one o składzie ławy sądowej i mianowały wójta, ograniczały zakres kompetencji sądowych ławy i stawały się sądem odwoławczym od jej wyroków. W zakresie sądownictwa rady miejskie rozpatrywały teraz sprawy cywilne i karne zarówno sporne i niesporne w zakresie przekroczeń porządkowych i administracyjnych przekroczeń wilkierzy, spory między czeladnikami i mistrzami, zatargi sąsiedzkie mieszczan i cięższe sprawy karne (np. zasądzenie na wygnanie za podpalenie). Zakres tych kompetencji sądowych rad miejskich był dość różny, uzależniony od podporządkowania sobie ławy i wójta. Na podstawie materiału wpisów do ksiąg sądowych ławniczo- wójtowskich i radzieckich w miastach wielkopolskich zaznacza się wyraźny brak rozgraniczeń zakresu ich kompetencji sądowych; chociaż w księgach radzieckich znajdujemy więcej spraw wynikłych na tle przekroczeń zarządzeń administracyjnych i porządkowych, to inne sprawy wnoszono zarówno przed sąd radziecki, jak i przed sąd wójtowski. W XVI wieku panowała bowiem już dowolność w wyborze sądu, któremu petent powierzał sprawę do załatwienia i rozpatrzenia. Poza tym sąd radziecki stał się instancją odwoławczą od decyzji sądu wójtowskiego. Ten stan rzeczy w dużej mierze komplikuje jasne spojrzenie na całokształt sprawy bez uwzględnienia przeglądu ksiąg obu sądów miejskich. Specjalną kompetencją sądów wójtowskich było przyjmowanie zeznań świadków także w sprawach rozpatrywanych przez sąd rady. Należy tu podkreślić, że od XVI wieku niektóre sprawy mieszczan jako pozwanych np. o zranienie szlachcica zostały poddane sądom grodzkim. W sprawach wątpliwych władze miejskie zasięgały pouczeń o postępowaniu sądowym w Magdeburgu. Niektóre sądy ławnicze miast wielkopolskich (Poznań, Śrem, Kościan) posiadały kompetencje wyższych sądów prawa niemieckiego i wydawały także ortyle czyli pouczenia prawne o postępowaniu sądowym. Instancją odwoławczą od wyroków sądów małych miast królewskich były sądy starostw, którym – zgodnie z podziałem administracyjno-sądowym – podlegały miasta. Dla większych miast królewskich była ustalona asesoria w Warszawie, rozpatrująca ich sprawy odwoławcze. Od wyroków sądów wydanych w miastach prywatnych można było odwołać się do sądu dominialnego, zwanego też zamkowym, (w większych kompleksach majątkowych). Były to sądy kolegialne, wyznaczone przez właściciela miasta. W podejmowaniu decyzji i wydawaniu wyroków tam zapadłych podstawą prawną było polskie prawo zwyczajowe. Z tej sytuacji prawnej ludność miast prywatnych zbliżona była w Polsce do ludności wiejskiej podobnie sądzonej. Niektóre tylko miasta prywatne (Rostarzewo, Piaski i Mieszków) miały prawo odwoływania się do sądów asesorskich, ale tylko w wypadku naruszenia ich przywilejów lokacyjnych. Drugi organ władzy miejskiej, rada miejska, stała się zasadniczym organem administracyjnym, uchwałodawczym, a także – jak już wyżej wspomniano – sadowym w mieście. Rada miejska składała się przynajmniej z 4 rajców, a liczba ich dochodziła niekiedy do 12. Najczęściej bywało ich 6. Na czele rady stał burmistrz – rajca, przewodniczący na jej posiedzeniach. Funkcję swą sprawował zwykle przez krótki czas (od kilku miesięcy do pół roku). Jak kształtował się podział władzy między radnymi i burmistrzem i ilu ich było w mieście, zależało od miejscowych zwyczajów i od okoliczności czasowych. Nieraz wyboru rady miejskiej na okres 1 roku dokonywała ustępująca rada; burmistrza w miastach królewskich zatwierdzał starosta. W prywatnych miastach dokonywał tego właściciel miasta. W niektórych miastach rajców wybierały kolegia starszych cechów. Nieraz urząd ten stawał się dożywotnim. W zakresie administracji rada miejska była naczelnym organem władzy w mieście. Kontrolowała życie wewnętrzne miasta, organizowała obronę przeciwpożarową i przed nieprzyjacielem zewnętrznym, kontrolowała rzemiosło i handel, otaczała opieką sieroty, wdowy i chorych mieszczan, przyjmowała nowych obywateli i nadawała im prawo miejskie, reprezentowała miasto na zewnątrz – broniła swobód, wolności i uprawnień miasta i mieszczan, sprawowała gospodarkę finansową i majątkową miasta bezpośrednio, bądź też pośrednio przez wyznaczonych przez siebie urzędników, nakładała podatki. Także w zakresie ustawodawstwa miejskiego rada miejską posiadała znaczne kompetencje: zatwierdzała wilkierze i statuty cechowe, wydawała zarządzenia targowe i porządkowe obowiązujące w mieście. Inaczej nieco przedstawiały się stosunki w miastach należących do prywatnych właścicieli świeckich i duchownych (biskupstwa, kapituły, klasztory). Kompetencje ustawodawcze rady miejskiej były tu ograniczone ingerencją właściciela miasta, który od XVI wieku wydawał wszelkie wewnętrzne ordynacje miejskie, zatwierdzał skład władz miejskich; w ten sposób stawały się one narzędziem wykonawczym jego zarządzeń. Zatwierdzanie uprawnień i przywilejów o ogólnym charakterze, np. praw na odbywanie jarmarków, na pobieranie ceł i inne, należało zarówno w miastach królewskich, jak i w miastach prywatnych do króla. Swoje liczne zadania rada miejska spełniała bezpośrednio lub pośrednio przez urzędników mianowanych przez nią, bądź też wybieranych w wyborach władz miejskich. Do takich należeli szafarze, którzy ściągali podatki i kontrybucje, a rozliczenia finansowe ze swej działalności czynili przed radą miejską. Wybieralnymi zwykle urzędnikami miejskimi byli pisarze miejscy. Bywało ich przeważnie po jednym dla obu urzędów – radzieckiego i wójtowskiego. Tylko nieliczne miasta (Gniezno, Leszno, Grodzisk Wlkp., Kalisz), posiadały dwu pisarzy obsługujących aktualnie oba urzędy miejskie. Poza tym do pomocy radzie i ławie służyli syndykowie, woźni, strażnicy, wagowi, kat i inni funkcjonariusze. Urzędnicy miejscy z tytułu wykonywania swych funkcji składali przysięgę zawodową i czerpali pewne dochody najczęściej z majątku miejskiego, bądź od wykonywanych funkcji. Dopiero w XVIII wieku urzędnicy miejscy otrzymywali pensję z budżetu miasta. Zwykle rajcami i burmistrzami bywali wybierani dawni wójtowie i ławnicy. Chodziło tu bowiem o zachowanie ciągłości władzy w mieście, opartej na znajomości prawa miejskiego i stosunków wewnętrznych miasta. Nadto kandydaci do urzędów miejskich musieli spełniać określone warunki – posiadać dobrą opinię, wykształcenie i majątek nieruchomy na terenie miasta. Już w XVI wieku pojawiają się w miastach nowe elementy władzy, stanowiące przeciwwagę i ograniczenie władzy rady miejskiej. Mniej zamożne kupiectwo i rzemieślnicy wyłonili swoją kolegialną reprezentację 12, 20, 40 czy 60 mężów. Sprawowała ona przede wszystkim kontrolę finansową działalności rady. O ile w miastach nie powstały takie kolegia, kontrolę finansów miejskich pełniła lawa miejska i starsi cechów. Jeszcze bardziej ograniczającym czynnikiem patrycjuszowską radę miejską stał się tzw. trzeci porządek czyli pospólstwo. Tworzyło je zebranie ogółu kupców i rzemieślników zamieszkałych w mieście. Ich obrady uwzględniały sprawy finansowe miasta, ustalanie wilkierzy, opracowanie postulatów dotyczących różnych spraw miasta, oraz rozpatrywanie wniesionych zażaleń. Uchwały podejmowane przez pospólstwo zwano też wilkierzami, które po zatwierdzeniu przez radę i ławę miejską nabierały obowiązującej mocy prawnej. Skoro do głosu doszło pospólstwo, upadały poprzednio powstałe kolegia 12-tu czy więcej mężów. Jedynie plebs miejski nie brał udziału w życiu politycznym i społecznym miasta. Ustrój wewnętrzny miast wielkopolskich ukształtowany już w pełni w XV wieku, przetrwał prawie do końca XVIII wieku. W drugiej połowie stulecia wyznaczono dla poszczególnych powiatów Komisje Dobrego Porządku, składające się z 6 do 14 osób (głównie szlachty), które miały przeanalizować sytuację gospodarczą miast królewskich, strukturę władz miejskich i przywileje miejskie w celu przeprowadzenia porządku i ładu w miastach. Ślady działalności tych komisji w miastach wielkopolskich w latach 1779-1782 zachowały się w aktach niektórych tylko miast królewskich (Gniezna, Grabowa, Kalisza, Kościana, Mikstatu, Ostrzeszowa, Pobiedzisk, Poznania, Pyzdr, Śremu i Środy). Już w 1781 roku Rada Nieustająca w swej rezolucji poddała miasta prywatne, faktycznie rządzące się prawem magdeburskim, sądom asesorskim jako instancji odwoławczej od wyroków sądów zamkowych czy dworskich. Dalsze zmiany ustrojowe i organizacji wewnętrznej miast królewskich wprowadziły postanowienia sejmu czteroletniego. W myśl jego postanowień zapewniono im czynny udział przedstawicielstwa w sejmie. Organem uchwałodawczym stały się zgromadzenia ogólne posesjonatów małych miast i cyrkułów w dużych miastach, na które zostały podzielone. Urzędy miejskie (magistrat) pochodziły teraz z wyborów dokonywanych co dwa lata i były organem wykonawczym. W skład magistratu w małych miastach wchodził teraz wójt i czterech radnych, a w dużych miastach na czele magistratu stał prezydent posiadający zastępcę i tylu radnych, ile było cyrkułów w danym mieście. Od 1792 roku w cyrkułach urzędowali wójtowie. Magistraty reprezentowały miasto na zewnątrz, zarządzały instytucjami miejskimi, majątkiem i kasą miejską, wykonywały opiekę społeczną i sądownictwo nad podopiecznymi, sprawowały nadzór policyjno-porządkowy i pomagały w wymierzaniu wysokości podatków. Nie miały jednak prawa ustawodawczego, gdyż obowiązywał je zakaz wydawania statutów. Kontrolę nad ich działalnością sprawowała Komisja Policji wchodząca w skład Straży Praw. Został też ujednolicony ustrój miast królewskich. Zniesiono przede wszystkim ich podział na „stare” i „nowe” miasta. Jurydyki zaś włączono do obszaru miast, bądź też nadano im prawa wsi. Prawo miejskie obowiązywało odtąd wszystkich mieszkańców zamieszkałych na terenie miasta. Zapewniono też mieszczanom prawo do nabywania ziemi i do czynnego udziału ich reprezentacji w sejmie. Państwo podzielono na wydziały (okręgi), które odbywały co dwa lata zgromadzenia deputowanych miejskich wysyłanych przez zgromadzenia małych miast i z cyrkułów dużych miast. Zgromadzenia wydziałowe wybierały plenipotentów na sejm, przyjmowały sprawozdania od nich, wybierały urzędników miejskich i uchwalały podatki. W małym tylko stopniu zostały zrealizowane postanowienia sejmu czteroletniego odnośnie miast. Rozbiory Polski w latach 1793-1795 zniweczyły cały wysiłek ustawodawczy, zmierzający do zreformowania ustroju miast i podniesienia ich politycznej roli w państwie polskim. (Wstęp do inwentarza Kazimiera Chojnacka)