Zespół
Content:
Zespół archiwalny klasztoru w Czortkowie składa się z 46 jednostek archiwalnych i został podzielony na 7 serii. Materiały archiwalne powstały w latach 1610-2000, przy czym zdecydowana większość dokumentacji aktowej pochodzi z 1 poł. XX w. Pierwsza seria obejmuje 5 dokumentów pergaminowych z XVII-XVIII w., mianowicie przywileje nadane przez wojewodę ruskiego Stanisława Golskiego oraz referendarza koronnego Stefana Potockiego, odpusty udzielone przez papieży Klemensa XII i Klemensa XIV oraz przywilej wydany przez papieża Klemensa XIII. Druga seria składa się wyłącznie z 1 jednostki – księgi wizytacji klasztoru czortkowskiego przez prowincjała o. Maurycego Majkę OP w latach 1942-1943. Trzecia seria obejmuje 18 jednostek z aktami zarządu konwentu i jego majątków z XVII-XX w. (w większości z XIX i XX w.). Wśród nich znajdują się akta bieżące kancelarii klasztoru, inwentarze, sprawozdania przeorskie, rejestry obrotów w naturze gospodarstwa prowadzonego przez zakonników, książeczki wkładkowe i udziałowe oraz obligacje bankowe, księgi dochodów i wydatków, a także księgi meldunkowe. Na wymienienie zasługują ponadto akta wsi Szmańkowce i Szmańkowczyk, dokumenty dotyczące fundacji Domu Ubogich im. Hieronima Sadowskiego w Czortkowie, materiały na temat parcelacji majątków konwentu (w latach trzydziestych XX w.) czy dokumentacja związana z budową domu handlowego przy ul. Mickiewicza w Czortkowie. W czwartej serii znalazło się 5 jednostek dotyczących nabożeństw. Archiwalia te powstały w końcowym okresie istnienia klasztoru, mianowicie w latach 1939-1946; zawierają ogłoszenia, księgi mszalne, materiały dotyczące porządku nabożeństw i kazań w kościele oraz rozkładu dnia w klasztorze. Piąta seria to akta czortkowskich wspólnot i organizacji kościelnych – 7 jednostek zawierających materiały wytworzone od XVIII do XX w. Wśród nich znajduje się dokumentacja m.in. Arcybractwa Różańca Świętego, Bractwa Paska św. Tomasza z Akwinu (Milicji Anielskiej), Trzeciego Zakonu św. Dominika, Krucjaty Eucharystycznej oraz kółka ministrantów. Na szczególną uwagę zasługuje kodeks zawierający „Popis Milicyi Anielskiey Pod Znakiem Anielskiego Doktora Świętego Tomasza z Akwinu…”, zdobiony oprawą z malowidłami o tematyce maryjnej i pasyjnej (sygn. 528/65/0/5/30). Szóstą serię tworzą 4 jednostki z materiałami do dziejów klasztoru z końca XIX i z XX w. Opracowanie przeora czortkowskiego o. Mariana Kruczka OP zawiera wykaz mieszkańców konwentu od początku XVIII w. do niemal końca XIX w. i stanowi ważne świadectwo jego historycznych zainteresowań. Niezwykle cenne są także materiały dokumentujące śmierć i początkowy kult tzw. męczenników czortkowskich – dominikanów zamordowanych przez NKWD w lipcu 1941 r. Na wymienienie zasługują choćby relacja o śmierci zakonników autorstwa Antoniny Moroz czy fotografie mogiły zbiorowej 4 zakonników nad Seretem sprzed okresu zniszczenia grobu przez Sowietów. We wspomnianej serii znalazła się także m.in. kronika sporządzona przez o. Roberta Świętochowskiego OP, będąca w istocie opracowaniem na temat dziejów klasztoru w Czortkowie w latach 1610-1944. Ostatnią częścią zespołu są zbiory – 6 jednostek z materiałami powstałymi w XX w. Większość z nich to fotografie – zarówno kościoła i klasztoru, jak i zakonników oraz mieszkańców Czortkowa związanych z parafią i wspólnotą dominikańską. We wspomnianej grupie materiałów znajdują się ponadto wspomnienia uczestników tajnego nauczania w Czortkowie w latach 1941-1944 oraz plany centrum miasta wraz z parcelą dominikańską według stanu sprzed 1939 r.
About the Creator:
Klasztor Dominikanów pw. św. Stanisława w Czortkowie powstał na początku XVII w. W 1609 r. wojewoda ruski Stanisław Golski przekazał zakonnikom kościół, a rok później wystawił akt fundacyjny klasztoru. Niemal do końca XVIII w. konwent wchodził w skład prowincji ruskiej Zakonu Kaznodziejskiego. Uposażenie placówki stanowiła pobliska wieś Szmańkowce, gdzie w 1624 r. wraz z sąsiadem Pawłem Kełpińskim zakonnicy wznieśli zameczek. W XVII w. klasztor stał się siedzibą parafii, która należała do archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego (z wyjątkiem przełomu XVIII i XIX w., kiedy wchodziła w skład diecezji kamienieckiej). W różnych okresach obejmowała miasteczko Czortków oraz wsie: Biała, Czerkawszczyzna, Czortków Stary, Góra, Kaliczówka, Majdan, Strusówka, Szmańkowce, Tudorów, Uhryń, Szmańkowczyki i Wygnanka. Wiadomo, że w XVII w. przeorami klasztoru byli m.in. ojcowie: Józef z Brześcia OP, Wawrzyniec ze Lwowa OP, Prokop z Bóbrki OP, Bernard OP, Jakub Węgrzynowski OP, Marcjan Sokołowski OP z Buska, Florian z Szatanowa OP, Franciszek Chmielewski OP, Benedykt Haz OP, Jan Paweł Derbakowski OP z Mościsk, Krescenty ze Lwowa OP, Łukasz Wróblewski OP, Piotr Sierakowski OP z Wojnicza, Daniel Lorkiewicz OP, Michał Iskierski OP, Kazimierz Tuchołka OP, Ludwik Mouczan OP i Ignacy Zaremba OP z Tarnowa. W 1722 r. majątek klasztoru powiększył się o kilka placów w Czortkowie podarowanych przez Stefana Potockiego. W 1731 r. kościół dominikanów został konsekrowany przez sufragana kamienieckiego bp. Adama Orańskiego. W ołtarzu głównym świątyni znajdował się już wtedy łaskami słynący obraz Matki Boskiej Różańcowej. W połowie XVIII w. Joachim Potocki sprowadził do kościoła relikwie św. Teofili, które umieszczono w przeszklonej trumnie w ołtarzu bocznym. We wspomnianym stuleciu w świątyni prężenie funkcjonowało Arcybractwo Różańca Świętego oraz Bractwo Paska św. Tomasza z Akwinu (Milicja Anielska), a w klasztorze mieściło się studium materiale teologii. Po znalezieniu się Czortkowa w zaborze austriackim, placówka stała się częścią dominikańskiej prowincji Galicji Wschodniej, a następnie prowincji galicyjskiej. W okresie kasat józefińskich liczba duchownych zamieszkałych w konwencie została ograniczona do 11, ponadto zabroniono zakonnikom przyjmowania nowicjuszy. W 1780 r. w klasztorze obradowała kapituła prowincji Galicji Wschodniej. Pod koniec XVIII w. zbiory biblioteki konwentu, liczące 109 starych druków, przeniesiono do Biblioteki Uniwersyteckiej we Lwowie. We wspomnianym stuleciu urząd przeora pełnili ojcowie: Anzelm Słodkowski OP, Paulin (Paweł) Dubiński OP, Wojciech Radwański OP, Justyn Łychowski OP, Piotr Olszyński OP, Anioł Smoliński OP, Honoriusz Czyżowski OP, Wacław Wąż OP, Jacek Snopkowski OP, Jacek Stawicki OP, Czesław Malinowski OP, Anioł Polikowski OP, Krzysztof Pniewski OP, Reginald Ziółkowski OP, Anzelm Piątkowski OP, Tomasz Awedyk OP, Porfiry Derjakubowicz OP, Gundysław Grodziński OP, Roman Kunasiewicz OP, Aleksander Koziorowicz OP, Albert Truchnowski OP, Reginald Strzelbicki OP, Jan Chomnicki OP, Norbert Czajkowski OP, Kazimierz Kłodnicki OP, Henryk Bogucki OP, Mikołaj Bylina OP, Wojciech Jeliński OP, Onufry Łykiewicz OP i Józef Kozakowski OP. W 1815 r. klasztor liczył zaledwie 3 zakonników. Według danych z 1817 r., księgozbiór dominikanów czortkowskich tworzyły 163 książki. W 1. poł. XIX w. urząd przeora pełnili m.in. ojcowie: Hieronim Frydlewski OP, Wincenty Siekierzyński OP, January Wróblewski OP, Florian Ceglarski OP, Bonawentura Podsędkowski OP, Ludwik Dewocki (Dewodzki) OP, Albert Smarzewski OP, Ignacy Grabowski OP, Wincenty Jaremowicz OP, Tomasz Kaspar OP, Hipolit Przesławski OP i Ambroży Waiss OP. W 1861 r. o. Sadok Barącz OP opisał placówkę w Czortkowie w następujących słowach: „Klasztor niewielki murowany o jednym piętrze, w którym niegdyś było studyum materiale teraz mieści w sobie szkołę trywialną, posiada też i bibliotekę nie liczną, razem z archiwum”. W XIX w. stanowiska przeora i proboszcza najczęściej pełnił ten sam prezbiter (w pierwszej połowie XX w. zazwyczaj rozdzielano oba urzędy). Dominikanie asygnowani do klasztoru w Czortkowie niekiedy pomagali też w pracy duszpasterskiej w innych parafiach dekanatu czortkowskiego, np. jako administratorzy parafii pw. Narodzenia NMP w Chomiakówce. W 1854 r. właściciel Czortkowa Hieronim Sadowski w testamencie zapisał cały swój majątek na rzecz projektowanego Zakładu Ubogich. Zarząd fundacji dobroczynnej powierzył przełożonemu miejscowego klasztoru dominikanów. Konwent w 1884 r. wyraził zgodę na jej przyjęcie, ale wskutek nieporozumień i zwłoki w wystawieniu aktu fundacyjnego, placówka rozpoczęła swoją działalność dopiero w latach dziewięćdziesiątych XIX w. Ostatecznie Fundacja na rzecz Ubogich im. śp. Hieronima Sadowskiego została przejęta przez Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo (siostry szarytki). W drugiej połowie XIX w. urząd przeora pełnili ojcowie: Ambroży Waiss OP (w latach 1850-1856), Aleksander Mozołowski OP (1858-1864), Dominik Babel OP (1864-1873), Stanisław Nowakowski OP (1873-1881, 1890-1893), Piotr Sanojca OP (1882-1884), Benedykt Kundrat OP (?, 1884), Jacek Majewski OP (1886?-1890) i Marian Kruczek OP (wikariusz konwentu 1893-1894, przeor 1894-1900). Pod koniec XIX w. dominikanie wznieśli kaplice w Białej, Majdanie i Szmańkowcach. Ze względu na niewystarczającą kubaturę kościoła, w pierwszej dekadzie XX w. został on wyburzony, a na jego miejscu wybudowano majestatyczną świątynię w stylu gotyku nadwiślańskiego. Autorem projektu świątyni był Jan Sas-Zubrzycki. Równolegle z kościołem wzniesiono skrzydło południowe konwentu (tzw. nowy klasztor). W pierwszej połowie XX w. urząd przeora pełnili: Jacek Majewski OP (w latach 1900-1906), Tomasz Kosior OP (1906-1909), Albert Nowiński OP (1909-1912), Metody Kapturkiewicz OP (1912-1927), Alwary Komórek OP (Kómorek, 1927-1930), Łucjan Wołek OP (1930-1937), Justyn Spyrłak OP (1937-1941), Mateusz Schutter OP (1941-1945) i Alan Żbikowski OP (1945-1946). Od 1918 r. klasztor przynależał do „prowincji św. Jacka w Polsce”, a od 1927 r. do reaktywowanej prowincji polskiej zakonu. W 1918 r. zamieszkiwało go 9 zakonników: 6 ojców i 3 braci konwersów. Parafia liczyła ponad 7 tys. wiernych, tym samym stanowiła największą parafię administrowaną wówczas przez polskich dominikanów. Pracę duszpasterską prowadzili proboszcz oraz 4 wikariuszy; ponadto dwóch zakonników uczyło katechezy w szkole. Ojciec Alwary Komórek (Kómorek) OP założył i został dyrektorem Prywatnego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego Zgromadzenia SS. Felicjanek (zakład istniał do 1936 r.). W okresie międzywojennym przy parafii działały: Trzeci Zakon św. Dominika, bractwo różańcowe, Stowarzyszenie Żywego Różańca, Bractwo Paska św. Tomasza z Akwinu (Milicja Anielska), Krucjata Eucharystyczna (męska i żeńska), Akcja Katolicka, Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej, Stowarzyszenie św. Zyty (gospodyń domowych) oraz Towarzystwo Pań Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo. Dominikanie udzielali się także społecznie, np. o. Piotr Karpiński OP założył i został prezesem Kasy Stefczyka w Czortkowie. W 1922 r. klasztor posiadał nieco ponad 660 hektarów gruntu; w samym mieście zakonnicy posiadali także 4 sklepy. W latach trzydziestych XX w. dominikanie wznieśli dom towarowy na terenie swojej posiadłości przy ul. Mickiewicza. Przeor o. Justyn Spyrłak OP, który popierał polski handel w Czortkowie, dążył do sprowadzenia i wynajęcia znajdujących się tam lokali kupcom z Wielkopolski, co stanowiło przyczynę niezadowolenia miejscowych Żydów i Ukraińców. W styczniu 1940 r. o. Anatol Znamirowski OP odebrał przysięgę od dowódców powstania czortkowskiego, które okazało się prowokacją Sowietów. Najtragiczniejszym dniem w najnowszych dziejach klasztoru był 2 lipca 1941 r., kiedy NKWD zamordowało wszystkich członków wspólnoty zakonnej: 4 ojców, 3 braci konwersów oraz 1 tercjarza dominikańskiego. Nad rzekę Seret zostali wyprowadzeni, a następnie zabici: o. Justyn Spyrłak OP (przeor), o. Jacek Misiuta OP (proboszcz), o. Anatol Znamirowski OP (wikariusz parafii) i br. Andrzej Bojakowski OP. W murach klasztoru zabito z kolei o. Hieronima Longawę OP (prokuratora konwentu), br. Reginalda Czerwonkę OP, br. Metodego Iwaniszczowa OP oraz tercjarza Józefa Wincentowicza (zakrystiana). Następnie 4 i 5 lipca 1941 r. żołnierze Armii Czerwonej zdewastowali kościół i podpalili klasztor, co doprowadziło do spłonięcia jego skrzydła zachodniego (tzw. starego klasztoru) oraz dachu nad prezbiterium świątyni. Wkrótce do Czortkowa przybyli nowi zakonnicy, a w kościele i klasztorze przeprowadzono liczne prace budowlane i remontowe. W latach 1942-1946 w klasztorze funkcjonowało tajne gimnazjum i liceum, które wykształciło ok. 30 maturzystów. W jego działalność zaangażowali się ojcowie Robert Świętochowski, Jozafat Dawiskiba, Urban Szeremet i Pius Bełch. W styczniu 1945 r. klasztor stał się miejscem schronienia dla mieszkańców Szmańkowiec i Szmańkowczyków, obawiających się ataków banderowców. W lipcu i sierpniu 1945 r. wojsko sowieckie zajęło większą część zabudowań. W latach 1945-1946 dominikanie, spodziewając się likwidacji klasztoru, wywieźli znaczną część dobytku i wyposażenia placówki. W kwietniu 1945 r. przeor o. Mateusz Schutter OP wywiózł na zachód m.in. obraz Matki Bożej Czortkowskiej; wcześniej wykonał kopię wizerunku i pod osłoną nocy zastąpił nią oryginał w ołtarzu głównym kościoła. Ostatni dominikanie opuścili Czortków wraz z głównym transportem swojego dobytku 15 czerwca 1946 r. Elementy wyposażenia świątyni oraz paramenty kościelne, początkowo przewiezione do konwentu w Jarosławiu, trafiły następnie m.in. do klasztorów w Borku Starym, Krakowie, Warszawie (Freta) i prawdopodobnie Tarnobrzegu. Część przedmiotów pozostała także na stałe w Jarosławiu. Łaskami słynący obraz Matki Bożej trafił ostatecznie do kaplicy Kotowskich w kościele pw. św. Jacka przy ul. Freta w Warszawie, który od 1970 r. stał się miejscem pielgrzymek czortkowiaków i ich rodzin. Po II wojnie światowej świątynię w Czortkowie przekształcono w magazyn, a jedno ze skrzydeł klasztoru zostało rozebrane. W 1989 r. katolicy odzyskali kościół; w 1991 r. powrócili do niego dominikanie (rok później ustanowiono klasztor pw. bł. Czesława). W 1991 r. nastąpiła też ekshumacja i ponowny pochówek szczątków tzw. męczenników czortkowskich, których proces beatyfikacyjny rozpoczął się w 2006 r.
Border dates:
1610-2000
Classification:
instytucje wyznaniowe
Creator's name:
Dates:
1610-2000.
Former name:
Foreign language name:
Languages:
ukraiński, rosyjski, polski, niemiecki, łaciński
Availability:
Available in full
Total archival files:
46
Total archival files processed:
46
Total archival files without records:
0
Total linear metres
1.08
Total linear metres processed
1.08
Total linear metres without records
0.0
Total archival files:
0
Total files:
0
Total size (in MB):
0.0
Total documents
0
Total cases
0
Total classes
0
Total archival files:
0.0
Total running meters :
0.0
Dates of non-archival documentation :