Akta znajdujące się w zespołach komitetów zakładowych i podstawowych organizacji partyjnych stanowią podstawowe źródło do dziejów PZPR w danym zakładzie pracy bądź instytucji. Wyczerpują one wszystkie aspekty działalności partii. Obok problematyki wewnątrzpartyjnej akta zawierają także informacje dotyczące realizacji zadań przez dany zakład pracy bądź instytucję oraz różnych aspektów aktywności załogi, organizacji społecznych, związków zawodowych itp. Najwyższym stopniem ogólności odznaczają się przy tym materiały sprawozdawcze na konferencje, a najwięcej szczegółowych informacji zawierają załączniki do protokołów posiedzeń egzekutyw. Referaty na konferencje miały charakter wszechstronnych sprawozdań z działalności partii i rozwoju danego zakładu pracy bądź instytucji. Niewątpliwym mankamentem tych materiałów jest zwłaszcza w odniesieniu do danych statystycznych operowanie okresem kadencji ustępujących władz, a nie pełnymi latami kalendarzowymi. Trudno także za ich pomocą śledzić wszystkie aspekty życia zakładu pracy bądź instytucji, gdyż różny jest stopień głębi informacyjnej materiałów przedstawianych na kolejnych konferencjach. Zróżnicowanie problematyki posiedzeń plenarnych i egzekutyw komitetów zakładowych a także egzekutyw podstawowych organizacji partyjnych nie szła w parze z systematycznością omawianych problemów. Częstotliwość podejmowania określonych problemów była zróżnicowana zarówno w aspekcie chronologicznym, jak i branżowo-terytorialnym. Na posiedzeniu egzekutyw podstawowych organizacji partyjnych nie przygotowywano informacji pisemnych w formie osobnych załączników. W parze z tym szło często pozbawienie warstwy faktograficznej referatów na posiedzenia plenarne komitetów zakładowych. Zjawiska te obniżały znacznie wartość źródłową znacznej części zespołów. Mimo tych niedostatków akta grupy zespołów komitetów zakładowych i podstawowych organizacji partyjnych stanowią pierwszorzędne źródło do badań nad świadomością i nastrojami społecznymi, zwłaszcza członków PZPR w różnych środowiskach społecznych.

Podstawowe organizacje partyjne stanowiły zasadnicze ogniwo organizacyjne Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (dalej: PZPR). Każdy członek (kandydat) partii musiał należeć do podstawowej organizacji partyjnej. Podstawowa organizacja partyjna nie mogła liczyć mniej niż 3 członków, a od 1959 r. - 5 członków. Członkowie partii tworzyli podstawowe organizacje partyjne w zakładach, w których byli zatrudnieni. Członkowie partii mieszkający i pracujący na wsi tworzyli podstawowe organizacje partyjne w obrębie swojej wsi. Członkowie partii, którzy pracowali w zakładach pracy i instytucjach, w których nie było podstawowych organizacji partyjnych oraz nigdzie nie zatrudnieni tworzyli terenowe podstawowe organizacje partyjne według ulic, bloków, domów itp. Głównym zadaniem podstawowych organizacji partyjnych było organizowanie działalności członków partii w celu realizowania jej polityki na swoim terenie, przewodzenie w działaniach na rzecz wykonywania zadań produkcyjnych i obowiązków zawodowych, podnoszenie wydajności i dyscypliny pracy, ocena wypełniania przez członków partii zadań partyjnych, społecznych i zawodowych. Ponadto podstawowe organizacje partyjne miały pozyskiwać bezpartyjnych dla polityki partii oraz do jej realizacji, zwalczać antysocjalistyczną ideologię i propagandę, tępić nadużycia i wykorzystywanie zajmowanego stanowiska partyjnego lub służbowego dla czerpania osobistych korzyści, wykazywać stałą troskę o poprawę materialnych, socjalnych i kulturalnych warunków życia i pracy. W pierwszej dekadzie działalności PZPR podstawowe organizacje partyjne pełniły jednoznacznie nadrzędną rolę wobec administracji zakładów pracy. Statut PZPR uchwalony na Kongresie Zjednoczeniowym stwierdzał, że organizacje zakładowe w zakładach i przedsiębiorstwach "kierują społecznym, politycznym i gospodarczym życiem zakładu dla zapewnienia wykonania podstawowych dyrektyw partii i rządu". Statut uchwalony na II Zjeździe PZPR (marzec 1954 r.) przyznawał organizacjom partyjnym w przemyśle, budownictwie, transporcie i łączności, handlu oraz w państwowych gospodarstwach rolnych i państwowych ośrodkach maszynowych formalne prawo kontrolowania działalności administracji przedsiębiorstwa. Statuty uchwalane na następnych zjazdach partii podtrzymywały odpowiedzialność zakładowych organizacji partyjnych w przedsiębiorstwach za stan gospodarczy i sprawną pracę swoich zakładów pracy. Zasadniczym obowiązkiem tych organizacji była polityczna kontrola i wpływanie na pracę administracji przedsiębiorstw w sprawach dotyczących węzłowych problemów produkcji i ekonomiki przedsiębiorstwa, polityki kadrowej oraz warunków bytu i pracy załogi. Tę rolę organizacje zakładowe i przedsiębiorstwa miały spełniać przez aktywny udział w pracach samorządu robotniczego. Statut uchwalony na IX Nadzwyczajnym Zjeździe PZPR w lipcu 1981 r. sformułował rolę podstawowych organizacji partyjnych w nieco odmienny sposób. Przede wszystkim nie podkreślano szczególnych obowiązków podstawowych organizacji partyjnych w przedsiębiorstwach produkcyjnych, usługowych, handlu oraz rolnictwie uspołecznionym. Według statutu wszystkie organizacje partyjne miały ponosić przed partią odpowiedzialność za realizację uchwał zjazdu i programu PZPR i były zobowiązane do kształtowania odpowiedniej atmosfery społeczno-politycznej wśród pracowników instytucji, w których działały. W centrum uwagi podstawowych organizacji partyjnych znajdować się musiały "wszystkie ważkie problemy społeczne, polityczne i gospodarcze, sprawy gospodarności, efektywności i jakości pracy, racjonalnego wykorzystywania majątku narodowego, kompetentnej pracy administracji, realizacji zasad polityki kadrowej". Zadania te organizacje partyjne miały spełniać przez aktywny udział w pracach samorządu robotniczego, wiejskiego i mieszkańców oraz związków zawodowych i innych organizacji społecznych. Obok tradycyjnego rozdziału statutu formułującego zadania podstawowych organizacji partyjnych znalazł się po raz pierwszy rozdział określający prawa podstawowych organizacji partyjnych. Organizacje partyjne miały m.in. prawo do formułowania wniosków programowych do zjazdu oraz konferencji sprawozdawczo-wyborczych wszystkich stopni, wyrażania opinii o projektach programowych dokumentów partii, wywierania w różnej formie wpływu na politykę kadrową instancji partyjnych. W przedsiębiorstwach i instytucjach, w których liczba członków partii przekraczała 100, zakładowe organizacje partyjne tworzyły oddziałowe organizacje partyjne. W większych organizacjach zakładowych poszczególnym organizacjom oddziałowym mogły być przyznawane na mocy uchwały instancji nadrzędnej uprawnienia organizacji podstawowych. Począwszy od III Zjazdu PZPR (marzec 1959 r.) statut przyznawał prawo tworzenia organizacji oddziałowych w państwowych gospodarstwach rolnych i przedsiębiorstwach budowlanych także wtedy, gdy liczba członków i kandydatów była mniejsza niż 100 członków. Komitet wojewódzki mógł też przyznawać uprawnienia zakładowych organizacji partyjnych w biurach projektowych i konstruktorskich oraz przemysłowych instytucjach naukowych. Do kierowania pracą partyjną podstawowe i oddziałowe organizacje liczące do 15 członków wybierały I i II sekretarza, organizacje większe wybierały egzekutywę w składzie 3-7 osób. Egzekutywa wybierała ze swego grona I i II sekretarza. Organizacje partyjne podzielone na organizacje oddziałowe i liczące poniżej 500 członków, a w myśl statutu uchwalonego na III Zjeździe PZPR (marzec 1959) poniżej 400 członków wybierały na ogólnym zebraniu komitet zakładowy w liczbie 7-11 osób. Organizacje liczące powyżej 500 członków, a od 1959 r. powyżej 400 członków wybierały komitet zakładowy w liczbie 15-23 osób na konferencji zakładowej, w której brali udział delegaci organizacji oddziałowych. Komitet zakładowy wybierał ze swego grona egzekutywę w składzie 7-11 osób, w tym I i II sekretarza. Począwszy od 1959 r. konferencje zakładowe dokonywały również wyboru komisji rewizyjnej w liczbie 3-5 osób. Komisje rewizyjne kontrolowały tryb prowadzenia gospodarki wewnątrzpartyjnej. Pierwsi sekretarze komitetów zakładowych pełnili swe funkcje etatowo bądź byli wynagradzani ryczałtowo. Komitety zakładowe kierujące większymi organizacjami dysponowały etatem dla sekretarza do spraw organizacyjnych i pracowników obsługi kancelaryjnej. Do 1954 r. dużymi organizacjami partyjnymi kierowały częstokroć komitety fabryczne. Zgodnie ze statutem uchwalonym na III Zjeździe PZPR (marzec 1959 r.) komitety zakładowe mogły mieć przyznawane prawo zatwierdzania uchwał podstawowych organizacji partyjnych w sprawie przyjęć, skreśleń i wydaleń z partii. Uprawnienia takie przyznawano każdorazowo uchwałą egzekutywy Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Formalnym kryterium otrzymania uprawnień było kierowanie przez określony komitet organizacjami partyjnymi liczącymi w sumie ponad 400 członków. Kolejność przyznawania uprawnień nie wynikała z liczebności organizacji. Przyznawano je komitetom, których dotychczasowe poczynania do-wodziły sprawności organizacyjnej. Do końca 1969 r. uprawnienia przyznano wszystkim działającym w wojewódz-twie poznańskim komitetom zakładowym kierującymi organizacjami liczącymi ponad 400 członków. W miarę przybywania komitetów legitymującymi się odpowiednimi kwalifikacja-mi uprawnienia przyznawano sukcesywnie. Od IX Zjazdu PZPR (lipiec 1981 r.) uprawnienia mogły otrzymywać także komitety zakładowe kierujące organizacjami partyjnymi liczącymi poniżej 400 członków. W końcu 1988 r. uprawnieniami legitymowały się 44 komitety zakła-dowe w województwie poznańskim. Wybory władz podstawowych organizacji partyjnych odbywały się do 1956 r. corocznie, następnie co dwa lata, od IX Zjazdu (lipiec 1981 r.) co dwa i pół roku. Statut uchwalony na X Zjeździe PZPR (czerwiec 1986 r.) przewidywał odbywanie konferencji i zebrań sprawozdawczo-wyborczych co 5 lat. Podstawowe organizacje partyjne miały obowiązek odbywania zebrań wszystkich członków nie rzadziej niż raz w miesiącu. Na zebraniach omawiano węzłowe problemy polityki partii, najistotniejsze problemy polityczne i gospodarcze środowiska działania podstawowej organizacji partyjnej oraz podejmowały uchwały dotyczące pracy organizacji i jej członków. Organizacje partyjne dzielące się na oddziałowe organizacje partyjne odbywały ogólne zebrania wszystkich członków nie rzadziej niż raz na trzy miesiące. Organizacje podstawowe i oddziałowe odbywały po upływie rocznej kadencji swych władz zebrania sprawozdawcze. Począwszy od VI Zjazdu PZPR (grudzień 1971 r.) w organizacjach zakładowych partii konferencje sprawozdawczo-wyborcze dokonywały wyboru komisji rewizyjnych. Kontrolowały one właściwy tryb załatwiania spraw przez aparat partyjny oraz działalność finansowo-gospodarczą komitetów zakładowych. Zakładowe konferencje sprawozdawczo-wyborcze mogły dokonywać także wyboru komisji kontroli partyjnej, które zajmowały się kontrolą przestrzegania zasad statutowych przez członków partii. Decyzją X Zjazdu PZPR (czerwiec 1986 r.) komisje kontroli partyjnej i komisje rewizyjne zostały połączone i na wszystkich szczeblach utworzono komisje kontrolno-rewizyjne. Wyboru zakładowej komisji kontrolno-rewizyjnej dokonywała konferencja sprawozdawczo-wyborcza. Pracami komisji kierowało wybrane przez nią prezydium z przewodniczącym. Zakładowa komisja kontrolno-rewizyjna obejmowała dotychczasowe kompetencje zakładowej komisji kontroli partyjne i zakładowej komisji rewizyjnej. Dodatkowym statutowym uprawnieniem było badanie przez zakładową komisję kontrolno-rewizyjną zgodności podejmowanych przez organizacje i komitety partyjne uchwał ze statutem i programem PZPR oraz uchwałami komitetów wyższego szczebla. Kancelaria. Sposób prowadzenia dokumentacji przez podstawowe organizacje partyjne i komitety zakładowe nie był przez wiele lat regulowany żadnymi przepisami władz centralnych partii. Dotyczyło to zarówno instrukcji kancelaryjnej, jak i wykazów akt. Dokumentacja podstawowych organizacji partyjnych była przechowywana przez I sekretarza, a komitetów zakładowych w siedzibach instancji zakładowych. Teczki tworzono na zasadach układu rzeczowego. W całym okresie istnienia partii podstawowe organizacje partyjne miały obowiązek przekazywania dokumentacji zebrań sprawozdawczo-wyborczych do bezpośredniej instancji nadrzędnej, a komitety zakładowe organizacji liczących ponad 400 członków do Komitetu Wojewódzkiego PZPR Poznaniu. Obowiązek ten był przestrzegany do 1986 r. W grudniu 1982 r. sekretariat Komitetu Centralnego PZPR wydał "Instrukcję w sprawie dokumentacji partyjnej w komitetach i organizacjach PZPR", która określała zakres i formy dokumentowania pracy partyjnej, zasady postępowania z dokumentami (zadania kancelarii), kwalifikacji archiwalnej dokumentów i przekazywania ich do archiwów. Wdrażanie zasad i norm związanych z instrukcją przebiegało jednak z dużymi zahamowaniami. W szczególności nie był przestrzegany określony instrukcją okres przechowywania dokumentacji w kancelariach podstawowych organizacji partyjnych i komitetów zakładowych (3 lata). Dokumentacja podstawowych organizacji partyjnych i komitetów zakładowych podlegająca przekazaniu do archiwum pozostawała z reguły w kancelaria komitetów zakładowych i w dyspozycji I sekretarzy podstawowych organizacji partyjnych.

inw. ks. - baza IZA