Zespół archiwalny jest zespołem złożonym, obejmującym zachowane materiały archiwalne wytworzone i zgromadzone przez władze gminy Lubotyń. Zespół zachowany jest szczątkowo - brak materiałów z okresu zaboru rosyjskiego (1864-1914), okupacji niemieckiej w czasie pierwszej i drugiej wojny światowej (1914-1918 i 1939-1945), a z okresu II Rzeczypospolitej (1918-1939) zachowały się pojedyncze jednostki. Stosunkowo lepiej zachowane są materiały z okresu powojennego (1945-1954), jednakże i w tym przypadku stopień zachowania jest fragmentaryczny. W strukturze inwentarza archiwalnego wydzielono serie i podserie: 1. Wójt gminy Lubotyń (1918-1933), daty skrajne: 1933, 1 j.a.: listy rozkładu podatku gruntowego. 2. Zarząd Gminny gminy Lubotyń (1934-1939), daty skrajne: 1934-1936, 3 j.a.: 2.1. Dział Finansowo-Budżetowy, daty skrajne: 1935, 1 j.a.: listy rozkładu podatku gruntowego; 2.2. Dział Gospodarki Gminnej, daty skrajne: 1936, 1 j.a.: sprawy przemysłu i handlu; 2.3. Dział Administracyjny, daty skrajne: 1934-1935, 1 j.a.: rejestr osób odbywających karę w areszcie gminnym. 3. Zarząd Gminny gminy Lubotyń (1945-1950), daty skrajne: 1945-1950, 56 j.a.: 3.1. Dział Ogólno-Organizacyjny, daty skrajne: 1945-1950, 23 j.a.: 3.1.1. Sprawy organizacyjne, daty skrajne: 1945-1949, 4 j.a.: sprawy dotyczące m.in.: organizowania życia społecznego w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej, zmian granic gminy i gromad, wyborów sołtysów i podsołtysów, wykazy członków organów gminy i pracowników gminnych, informacje o charakterze sprawozdawczym, wytyczne i zalecenia władz zwierzchnich; 3.1.2.Sprawy osobowe członków organów gminy i pracowników gminnych, daty skrajne: 1947-1950, 3 j.a.: sprawy dotyczące m.in.: zatrudniania i zwalniania pracowników, uposażeń i ubezpieczeń społecznych pracowników, wyborów sołtysów i podsołtysów, szkoleń członków organów gminy i pracowników gminnych, wykazy członków organów gminy i pracowników gminnych, wytyczne i zalecenia władz zwierzchnich; 3.1.3.Zebrania i urzędowania ciał samorządowych, daty skrajne: 1945-1950, 9 j.a.: protokoły posiedzeń gminnej rady narodowej, jej prezydium i komisji oraz zarządu gminnego; 3.1.4.Kontrola wewnętrzna, nadzór, daty skrajne: 1948-1949, 2 j.a.: protokoły przeprowadzonych kontroli, zalecenia pokontrolne; 3.1.5.Majątek gminy i gromad, daty skrajne: 1946-1949, 5 j.a.: sprawy dotyczące nabywania, zbywania i dzierżawy nieruchomości gminnych, planowania i realizacji inwestycji, wykazy mienia państwowego, wytyczne i zalecenia władz zwierzchnich, księgi inwentarzowe i spisy inwentarza; 3.2. Dział Finansowo-Budżetowy, daty skrajne: 1945-1950, 27 j.a.: 3.2.1. Budżety, daty skrajne: 1945-1950, 20 j.a.: materiały do planowania budżetu, budżety gminy i sprawozdania z ich realizacji; 3.2.2. Księgi rachunkowe, daty skrajne: 1945-1949, 7 j.a.: księgi dziennik-główna. 3.3. Dział Gospodarki Gminnej, daty skrajne: 1947-1950, 3 j.a.: 3.3.1. Rolnictwo, daty skrajne: 1947-1950, 2 j.a.: sprawy dotyczące m.in.: produkcji roślinnej i zwierzęcej, zarządzania gospodarstwami poniemieckimi, wytyczne i zalecenia władz zwierzchnich; 3.3.2. Sprawy różne, daty skrajne: 1949, 1 j.a.: sprawa wynagrodzenia dla sekretarza gminnej rady narodowej; 3.4. Dział Administracji Społecznej, daty skrajne: 1945-1949, 1 j.a.: sprawy dotyczące cudzoziemców, w tym Niemców i obywateli Związku Radzieckiego; 3.5. Dział Administracyjny, daty skrajne: 1946-1949, 2 j.a.: 3.5.1. Sprawy ogólno-administracyjne, daty skrajne: 1946, 1 j.a.: spisy uprawnionych do głosowania w referendum ludowym oraz w wyborach do Sejmu Ustawodawczego; 3.5.2. Sprawy budowlane i odbudowy, daty skrajne: 1949, 1 j.a.: pozwolenia na budowę. 4. Prezydium Gminnej Rady Narodowej w Lubotyniu (1950-1954), daty skrajne: 1950-1954, 64 j.a.: 4.1. Referat Ogólno-Administracyjny, daty skrajne: 1950-1954, 48 j.a.: 4.1.1. Sprawy organizacyjne prezydium, daty skrajne: 1951-1954, 12 j.a.: sprawy podziału administracyjnego, organizacji wyborów, w tym listy wyborców; 4.1.2. Sprawy osobowe pracowników prezydium, daty skrajne: 1953, 1 j.a.: sprawy sołtysów i podsołtysów; 4.1.3. Sprawy obsługi rady narodowej i jej organów, daty skrajne: 1950-1954, 33 j.a.: protokoły posiedzeń gminnej rady narodowej, jej prezydium i komisji, protokoły odpraw sołtysów i narad aktywu gminnego, skargi, wnioski i zażalenia, plany pracy, sprawozdania z działalności; 4.1.4. Kontrole wewnętrzne i kontrola społeczna, daty skrajne: 1950-1953, 2 j.a.: protokoły z przeprowadzonych kontroli; 4.2. Referat Finansowy, daty skrajne: 1950, 4 j.a.: 4.2.1. Budżety, daty skrajne: 1950, 2 j.a.: budżet gminy i jego realizacja; 4.2.2. Księgi rachunkowe, daty skrajne: 1950, 2 j.a.: dziennik-główna, księga wydatków budżetowych; 4.3. Referat Rolny, daty skrajne: 1951-1954, 1 j.a.: sprawy dotyczące organizowania akcji osiedleńczej na Ziemiach Odzyskanych; 4.4. Referat Spraw Socjalnych i Kulturalnych, daty skrajne: 1950-1954, 11 j.a.: 4.4.1. Oświata, kultura i sztuka, daty skrajne: 1951-1954, 5 j.a.: sprawy dotyczące zarządzania placówkami oświatowymi i kulturalnymi, organizowania życią kulturalnego, itp.; 4.4.2. Zdrowie publiczne i akcja sanitarna, daty skrajne: 1952, 1 j.a.: dokumentacja dotycząca organizacji i przebiegu wiosennej akcji sanitarno-porządkowej; 4.4.3. Majątek gminy i gromad, daty skrajne: 1951-1952, 1 j.a.: sprawy dotyczące zarządzania majątkiem gminy; 4.4.4. Drogi i place publiczne, daty skrajne: 1950-1953, 3 j.a.: sprawy dotyczące zarządzania drogami publicznymi i ich utrzymania; 4.4.5. Sprawy budowlane, daty skrajne: 1953, 1 j.a.: sprawy dotyczące budownictwa, w tym sprawozdania o ruchu budowlanym. 5. Ewidencja ludności, daty skrajne: 1946-1951, 12 j.a.: księga kontroli ruchu ludności - rejestr osób przybywających do gminy oraz gromadzkie książki meldunkowe. 6. Gminny Komitet Obrońców Pokoju gminy Lubotyń, daty skrajne: 1950-1951, 1 j.a.: dokumentacja działalności Komitetu, w tym m.in.: protokoły posiedzeń, protokoły zebrań aktywu gminnego i gromadzkiego, wykazy członków i agitatorów. 7. Gminna Kasa Pożyczkowo-Oszczędnościowa gminy Lubotyń, daty skrajne: 1928-1943, 4 j.a.: księgi pożyczek i wkładek (oszczędności), dziennik-główna. 8. Wakaty: opisy jednostek archiwalnych przesuniętych do innych zespołów archiwalnych (3 opisy).

W 1864 r. na obszarze Królestwa Polskiego [1] wprowadzono zasadnicze zmiany w zakresie podziału administracyjnego wsi i administracji wsi. [2] W miejsce dotychczasowy niewielkich gmin wiejskich, tzw. gmin jednostkowych, utworzone zostały większe obszarowo gminy, tzw. gminy zbiorowe. Zasadnicze znaczenie miało też pozbawienie właścicieli wsi funkcji wójtów oraz wprowadzenie samorządu wiejskiego. Zbiorowa gmina wiejska miała składać się z co najmniej 50 domów mieszkalnych (dotychczasowe minimum wynosiło 10 domów) i obejmować wsie, kolonie i osady oraz folwarki i dwory, przy czym wsie, kolonie i osady tworzyły oddzielne gromady (gromady wioskowe). Ostateczny podział na nowe gminy ustalono w 1867 r. [3] Gmina zbiorowa Lubotyń utworzona została na mocy ukazu o urządzeniu gmin wiejskich z 1864 r., jednakże brak jest materiałów źródłowych potwierdzających, czy nastąpiło to bezpośrednio po wejściu w życie tego ukazu. Gmina położona była w zachodniej części Królestwa Polskiego i wchodziła w skład powiatu łęczyckiego w guberni warszawskiej (ros. Ленчицкій уеьздъ, Варшавская губернія), a po reformie z 1867 r. w skład powiatu kolskiego w guberni kaliskiej (ros. Кольскій уеьздъ, Калишская губернія). [4] Nazwa gminy pochodziła od miejscowości Lubotyń (ros. Люботынъ). [5] Od 1867 r. gmina sąsiadowała z innymi gminami powiatu kolskiego: Sompolno (od zachodu), Izbica i Kłodawa (od wschodu) i Budzisław i Czołowo (od południa) oraz z gminami Boguszyce i Czamanin z powiatu nieszawskiego (od zachodu i północy). [6] Na terenie gminy znajdowało się kilkadziesiąt miejscowości (wsi, kolonii, osad, folwarków), jednakże brak materiałów źródłowych pozwalających określić jej zasięg terytorialny w początkach jej istnienia. W 1870 r. do gminy przyłączone zostały osady Babiak i Brdów, które tworzyły odrębne gromady wiejskie. [7] W połowie lat siedemdziesiątych XIX w. na terenie gminy znajdowały się 82 miejscowości, z kolei w 1921 r. na terenie gminy istniało 88 miejscowości, w tym 55 wsi, 6 kolonii, 17 folwarków, 8 osad i 2 osady miejskie. [8] W źródłach tych brak jest informacji o podziale gminy na gromady. W 1933 r. na obszarze gminy znajdowało się 77 miejscowości tworzących 31 gromad: 1/ Babiak (osada Babiak); 2/ Brdów (osada Brdów); 3/ Bogusławice (wieś Bogusławice, folwark Bogusławice); 4/ Goraj (wieś i kolonia Goraj, folwark Goraj); 5/ Kiełczew Górny (kolonia Kiełczew Górny, wieś Kiełczew Górny, wieś Fabianów); 6/ Kiełczew Smużny I (wieś Kiełczew Smużny I, wieś Kiełczew Smużny II, wieś Kiełczew Smużny III); 7/ Kiełczew Smużny IV (wieś Kiełczew Smużny IV, wieś Kiełczew Smużny V, wieś Perłowo I); 8/ Lubotyń (wieś Lubotyń, parc. Lubotyń, folwark poduchowny Lubotyń, wieś Bagno, wieś Kawenczyn); 9/ Lichenek (wieś Lichenek, wieś Gawroszczyzna, wieś Glinki, folwark Antonin); 10/ Mchowo (wieś Mchowo, folwark Mchowo); 11/ Mchówek (wieś Mchówek, folwark Mchówek); 12/ Morzyce-Bujanowo (wieś Morzyce-Bujanowo, wieś Morzyce); 13/ Nowiny Brdowskie (wieś Nowiny Brdowskie, wieś Bugaj); 14/ Nowiny A Bogusławice (wieś Nowiny A Bogusławice); 15/ Ozorzyn (wieś Ozorzyn, folwark Ozorzyn, wieś Grygraki, wieś Wawrzyny); 16/ Psary (wieś Psary); 17/ Podkiejsze (wieś Podkiejsze, wieś Zwierzchociny, folwark Zwierzchociny, wieś Poddębno); 18/ Polonisz (wieś Polonisz, wieś Józefowo); 19/ Radoszewice (wieś Radoszewice, folwark Radoszewice); 20/ Sokołowo (wieś Sokołowo, folwark Sokołowo, wieś Zasokołowo, wieś Przedsokołowo, wieś Perłowo III); 21/ Świętosławice (wieś Świętosławice I, wieś Świętosławice II, wieś Gaj Stolarski); 22/ Sompolno Kolonia (kolonia Sompolno, wieś Nadjezioro, wieś Predygerland, wieś Wielki Las, wieś Lesisko); 23/ Wandynów (wieś Wandynów); 24/ Wiecinin (wieś Wiecinin, folwark Wiecinin); 25/ Wrząca Wielka (wieś Wrząca Wielka, folwark Wrząca Wielka); 26/ Wrząca Wielka Kolonia (kolonia Wrząca Wielka); 27/ Zaryń (wieś Zaryń); 28/ Zakrzewo (wieś Zakrzewo, wieś Jurka Górka); 29/ Zabłocie (wieś Zabłocie, wieś Janówek, wieś Widów); 30/ Zamość (wieś Zamość, wieś Suchy Las); 31/ Żurawieniec (wieś Żurawieniec, wieś Olszak, wieś Stefanowo). [9] Jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej z gminy wyłączono gromadę Sompolno Kolonia, którą włączono do gminy Sompolno. [10] W 1953 r. z kolei do gminy włączono gromadę Janowice, przeniesioną z gminy Czamanin w powiecie aleksandrowskim województwa bydgoskiego. [11] Natomiast ludność gminy wynosiła: 6306 mieszkańców na początku lat siedemdziesiątych XIX w., 11903 mieszkańców w 1909 r., 11246 mieszkańców w 1921 r., 10564 mieszkańców w 1946 r. [12] Gmina Lubotyń zlikwidowana została pod koniec 1954 r. na skutek wprowadzenia w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej reformy podziału administracyjnego wsi. [13] W wyniku reformy dotychczasowe gminy i gromady zostały zniesione, a w ich miejsce utworzone zostały nowe gromady będące jednostkami podziału administracyjnego wsi. Obszar zlikwidowanej gminy Lubotyń wszedł w skład siedmiu nowych gromad w powiecie kolskim: Babiak, Bogusławice, Brdów, Bylice Kolonia, Kiejsze, Mchówek i Wrząca Wielka [14] oraz gromady Mąkoszyn w powiecie aleksandrowskim województwa bydgoskiego [15]. Gmina Lubotyń w kolejnych okresach historycznych wchodziła w skład: - lata 1864-1914- powiat łęczycki w guberni warszawskiej (ros. Ленчицкій уеьздъ, Варшавская губернія), od 1867 r. powiat kolski w guberni kaliskiej (ros. Кольскій уеьздъ, Калишская губернія) Królestwa Polskiego w Cesarstwie Rosyjskim - zabór rosyjski [16]; - lata 1914-1918 - powiat kolski w Cesarsko-Niemieckim Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim (niem. Kaiserlich-deutsche Generalgouvernement Warschau) w Rzeszy Niemieckiej - okupacja niemiecka w czasie pierwszej wojny światowej [17]; - lata 1918-1939 - powiat kolski w województwie łódzkim, od kwietnia 1938 r. w województwie poznańskim w Rzeczpospolitej Polskiej [18]; - lata 1939-1945 - powiat kolski w rejencji inowrocławskiej Okręgu Rzeszy Poznań, od 1940 r. Okręgu Rzeszy Kraj Warty (niem. Landkreis Warthbrücken, Regierungsbezirk Hohensalza, Reichsgau Posen / Reichsgau Wartheland) w Rzeszy Niemieckiej - okupacja niemiecka w czasie drugiej wojny światowej [19]; - lata 1945-1954 - powiat kolski w województwie poznańskim w Rzeczpospolitej Polskiej / Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej [20]. Lata 1864-1914. Zarząd (administrację) gminy wiejskiej Lubotyń, zgodnie z ukazem o urządzeniu gmin wiejskich z 1864 r. [21], tworzyły: zebranie gminne, wójt gminy, sąd gminny (do 1876 r.), specjalni pełnomocnicy gminni (od 1880 r.), sołtysi i powoływani w miarę potrzeby urzędnicy gminni, z których najważniejszy był pisarz gminny. Bezpośredni nadzór nad wójtem gminy, pełnomocnikami gminnymi, sołtysami i pisarzem gminnym sprawował Naczelnik Powiatu Kolskiego. Zebranie gminne składało się z wszystkich pełnoletnich gospodarzy, posiadających prawem własności w obrębie gminy przynajmniej 3 morgi ziemi. Zebrania gminne odbywały się cztery razy w roku oraz mogły być w razie potrzeby dodatkowo zwołane przez wójta w dowolnym terminie. Zebraniu gminnemu przewodniczył wójt, z wyjątkiem zebrań dotyczących wyboru wójta oraz rozliczania wójta z powierzonych mu funduszów, kiedy zebraniu przewodniczył wybrany sołtys lub sołtys najstarszy wiekiem. Decyzje podejmowane przez zebranie gminne miały formę uchwał. Do zadań zebrania gminnego należało: 1/ wybór wójta, sędziów i ławników sądu gminnego, specjalnych pełnomocników gminnych (od 1880 r.), pisarza gminnego i innych urzędników gminnych; 2/ podejmowanie uchwał w sprawach dotyczących całej gminy, w tym w sprawach gospodarczych; 3/ zapewnienie środków opiekuńczych, zarządzanie zakładami dobroczynnymi przeznaczonymi dla mieszkańców gminy; 4/ zakładanie i zarządzanie szkołami gminnymi; 5/ ustanawianie i rozkład składek gminnych i ciężarów, odnoszących się do całej gminy; 6/ kontrolowanie działalności i rachunków urzędników gminnych; 7/ rozporządzanie majątkiem nieruchomym gminy będącym we wspólnym użytkowaniu, m.in. odłogami, pastwiskami, itp.; 8/ wybór pełnomocników (plenipotentów) do prowadzenia spraw gminy; 9/ podejmowanie decyzji w innych sprawach określonych w przepisach lub jednorazowych, dotyczących całej gminy. Wójt gminy odpowiadał za porządek i spokój w gminie, a jego władza obejmowała wszystkie osoby przebywające w gminie. Wójt wybierany był przez zebranie gminne spośród osób uprawnionych do udziału w zebraniu na okres trzech lat, przy czym zebranie wyłaniało dwóch kandydatów, z których jednemu naczelnik powiatu powierzał urzędowanie, a drugiego wskazywał jako czasowego zastępcę wójta (w przypadku nieobecności, śmierci, ciężkiej choroby, zawieszenia w urzędowaniu, itp.). Natomiast prawo odwołania wójta, w przypadku stwierdzenia zaniedbań lub nadużyć, należało do gubernatora. Do obowiązków wójta należało załatwianie spraw policyjnych oraz gminnych i administracyjnych, a także wypełnianie wszelkiego rodzaju dyspozycji naczelnika powiatu, władz sądowych oraz wszelkich innych władz. Podwładnymi wójta byli sołtysi. W zakresie spraw policyjnych do wójta należało: 1/ ogłaszanie rozporządzeń władz zwierzchnich oraz przeciwdziałanie rozpowszechnianiu fałszywych praw i rozporządzeń; 2/ czuwanie nad utrzymaniem porządku w miejscach publicznych i nad bezpieczeństwem osób i własności, a w przypadku ich naruszenia podejmowanie niezwłocznie środków zaradczych; 3/ zapobieganie żebractwu, zatrzymywanie włóczęgów, zbiegów i dezerterów wojskowych oraz przekazywanie ich policyjnym władzom zwierzchnim; 4/ informowanie władz zwierzchnich o osobach samowolnie opuszczających gminę i o wszelkich popełnianych na terenie gminy przestępstwach i wykroczeniach; 5/ podejmowanie środków zaradczych chroniących od pożarów, pomoru bydła i od innych, tego rodzaju klęsk; 6/ podejmowanie działań w przypadku zaistnienia na terenie gminy zdarzeń nadzwyczajnych, np. pożarów, powodzi, chorób epidemicznych, pomoru bydła lub innych klęsk, oraz zawiadamianie o nich władz zwierzchnich; 7/ zapobieganie przestępstwom i wykroczeniom, a w razie ich popełnienia, zabezpieczanie śladów przestępstwa, zatrzymywanie podejrzanych o ich popełnienie oraz dostarczanie ich władzom zwierzchnim; 8/ wykonywanie wyroków sądu gminnego i innych sądów oraz egzekwowanie zasądzonych należności; 9/ czuwanie nad zajętymi z mocy wyroków sądowych na terenie gminy nieruchomościami i ruchomościami, dostarczanie zajętych ruchomości na miejsce ich publicznej sprzedaży oraz sprawowanie nadzoru nad przechowywaniem znalezionych na terenie gminy lub odebranych od osób podejrzanych przedmiotów, broni, itp. Natomiast w zakresie spraw gminnych i administracyjnych do wójta należało: 1/ zwoływanie i zamykanie zebrania gminnego oraz utrzymywanie w jego trakcie należytego porządku; 2/ wnoszenie na porządek zebrania gminnego wszelkich spraw dotyczących potrzeb i dobra gminy; 3/ wykonywanie uchwał zebrania gminnego; 4/ czuwanie nad utrzymaniem w gminie dróg, mostów, grobli, przystani wodnych, itp.; 5/ nadzorowanie pracy sołtysów i innych urzędników gminnych; 6/ czuwanie nad należytym wypełnianiem przez mieszkańców gminy wszelkiego rodzaju rządowych i gminnych powinności (pieniężnych oraz wymaganych w naturze), w tym zaciągu wojskowego; 7/ wyznaczanie kwater dla wojsk rozlokowanych w gminie i dostarczanie podwód (środków transportu) w trakcie wojny oraz na inne rządowe potrzeby; 8/ zarządzanie funduszami gminy; 9/ czuwanie nad integralnością nieruchomości należących do gminy oraz nad gruntami opuszczonymi w gminie; 10/ wydawanie mieszkańcom gminy paszportów i świadectw przesiedlenia; 11/ sprawowanie nadzoru nad przebywającymi w gminie czasowymi pracownikami najemnymi oraz nad ścisłym wypełnianiem przyjętych przez nich zobowiązań względem najmujących; 12/ nadzorowanie karczm, austerii (zajazdów) i tego typu zakładów oraz nadzorowanie przestrzegania rzetelności miar i wag w publicznych miejscach sprzedaży; 13/ sprawowanie nadzoru nad szkołami, szpitalami, ochronami (ośrodkami opiekuńczymi dla biednych lub osieroconych dzieci) i wszelkimi innymi zakładami dobroczynnymi, należącymi do gminy lub przez nią utrzymywanymi. Ponadto do wójta należało wypełnianie innych zadań i obowiązków wynikających z przepisów szczególnych. Wójt gminy miał obowiązek współdziałania z ławnikami sądu gminnego, pełnomocnikami gminnymi i sołtysami, a osoby te miały obowiązek pomagania wójtowi, w zakresie wszystkich zadań nałożonych na wójta, a w szczególności w sprawach dotyczących ogólnego zagospodarowania i dobra gminy, w tym: rozkładu między mieszkańców powinności gminnych i ogólnych wydatków gminy, rozkwaterowania wojsk, dostarczania podwód, transportu włóczęgów, odbywania szarwarków i innych gminnych powinności, utrzymania w dobrym stanie dróg, mostów, grobli itp., oraz opieki nad ubogimi, sierotami i dotkniętymi kalectwem lub chorobą. Wójt miał prawo karania osób winnych popełnienia mniej ważnych policyjnych wykroczeń (aresztem, grzywną lub robotami publicznymi). Ponadto wójt mógł legitymować osoby przyjeżdżające i czasowo przebywające w gminie, wzywać do stawienia się w urzędzie wójtowskim każdego mieszkańca gminy oraz przeprowadzać rewizje w domach i zabudowaniach prywatnych (zawsze w obecności dwóch ławników lub sołtysów). Od 1880 r. zebranie gminne miało prawo wybierać specjalnych pełnomocników gminnych (maksymalnie dwóch), w celu powierzenia im obowiązków w sprawach dotyczących pożytku gminy i jej gospodarki. Pełnomocnicy wybierani byli na okres jednego roku. Do pełnomocników gminnych należało: 1/ sporządzanie wspólnie z wójtem i sołtysami, pod wspólną odpowiedzialnością, rozkładu ciężarów i powinności skarbowych i gminnych; 2/ współdziałanie z wójtem w sprawach dotyczących pożytku gminy i jej gospodarki; 3/ mianowanie, w porozumieniu z wójtem i sołtysami, pisarza gminnego w przypadku kiedy pisarz nie został wybrany przez zebranie gminne; 4/ kontrola finansów gminny i poświadczenie, wspólnie z wójtem gminy i pisarzem gminnym, ksiąg przychodów i rozchodów. Sołtysi wypełniali dwojakie funkcje - z jednej strony byli pomocnikami wójta, z drugiej mieli prawa i obowiązki względem gromady, która ich wybrała. Każda wieś lub kolonia tworząca gromadę wioskową miała jednego, osobnego sołtysa, a we wsiach gęsto zaludnionych sołtysów mogło być kilku, z których jeden był starszy (główny). Sołtys wybierany był przez zebranie gromadzkie spośród osób uprawnionych do udziału w zebraniu na okres trzech lat, przy czym zebranie wybierało dwóch kandydatów, z których jednemu naczelnik powiatu powierzał urzędowanie, a drugiego ustanawiał czasowym zastępcą pierwszego (na wypadek nieobecności, śmierci, ciężkiej choroby, zawieszenia w urzędowaniu, itp.). Natomiast prawo odwołania sołtysa, w przypadku stwierdzenia zaniedbań lub nadużyć, należało do naczelnika powiatu. Sołtys, jako pomocnik wójta miał obowiązek pomagania mu we wszystkich czynnościach policyjnych i administracyjnych. Władza sołtysa rozciągała się na wszystkich mieszkańców gminy, w szczególności natomiast na mieszkańców gromady, która go wybrała. Za nieposłuszeństwo sołtysowi groziła analogiczna kara jak za nieposłuszeństwo wójtowi. Natomiast w zakresie spraw dotyczących gromady, która go wybrała, do sołtysa należało: 1/ zwoływanie i zamykanie zebrania gromadzkiego i utrzymywanie w jego trakcie należytego porządku; 2/ przedstawianie na zebraniu gromadzkim spraw dotyczących gromady; 3/ wykonywanie uchwał zebrania gromadzkiego. Ponadto sołtys w swojej gromadzie wypełniał obowiązki poborcy podatków, jeżeli w gminie lub gromadzie poborcy nie było, oraz miał prawo karać winnych za mniej ważne policyjne wykroczenia. Sąd gminny składał się z wójta i wybieranych przez zebranie gminne 2-3 ławników. Sądowi gminnemu podlegały wszystkie osoby zamieszkujące gminę na stałe lub przebywające na jej terenie czasowo. Sąd zbierał się raz w tygodniu lub w razie potrzeby częściej na wezwanie wójta. Rozprawy sądu odbywały się bez protokołowania. Treść wyroków zapisywano w prowadzonej w sądzie księdze. Do sądu gminnego należało rozpoznawanie: 1/ spraw cywilnych dotyczących: majątku ruchomego, dotrzymywania zobowiązań osobistych lub wynagrodzenia za poniesione straty, w których wartość przedmiotu sporu była niewielka (początkowo nie przekraczała 30 rubli) oraz 2/ spraw o wykroczenia mniejszej wagi. Sąd gminny nie rozpatrywał spraw o nieruchomości oraz spraw o większej wartości przedmiotu sporu (początkowo przekraczającej 30, a następnie 100 rubli), chyba że strony wyraziły taką chęć. W sprawach o wykroczenia wyroki sądu gminnego były ostateczne. Wykonawcą wyroków sądu gminnego w sprawach cywilnych oraz w sprawach o wykroczenia był wójt lub sołtys pod nadzorem wójta. Sąd gminny w takiej formie uległ likwidacji w 1876 r., na skutek wejścia w życie reformy sądownictwa w Królestwie Polskim. [22] Po reformie gmina Lubotyń znalazła się w jurysdykcji Sądu Gminnego IV Okręgu Powiatu Kolskiego w Babiaku, później w Izbicy, obejmującego gminy: Izbica i Lubotyń. [23] Samorząd mieszkańców reprezentowany był przez gromady wioskowe. W skład oddzielnej gromady wchodzili włościanie jednej wioski lub kolonii posiadający w niej prawem własności jakąkolwiek nieruchomość, łącznie z ich rodzinami, czeladzią i innymi osobami na ich nieruchomości zamieszkałymi. Natomiast do składu gromady nie wchodzili właściciele majątków ziemskich i drobni właściciele ziemscy z folwarkami i dworami, z oficjalistami (urzędnikami dworskimi) i służącymi, najemnikami i innymi osobami na gruntach folwarcznych lub dworskich i w domach drobnych właścicieli ziemskich zamieszkałymi. Administrację (zarząd) gromady wioskowej stanowiło zebranie gromadzkie oraz sołtys. W skład zebrania gromadzkiego wchodzili wszyscy pełnoletni włościanie-gospodarze (mężczyźni) należący do gromady i zamieszkali we własnych domach, włościanki (kobiety) prowadzące gospodarstwo samodzielnie mogły wchodzić w skład zebrania na tych samych prawach, ale jeżeli zechciały (dobrowolnie). Zebraniu przewodniczył sołtys lub wójt gminy, w przypadku kiedy zebranie zwołane było w celu rozpatrywania rachunków sołtysa lub rozpoznania wniesionych na niego skarg. Zebranie gromadzkie, stosownie do potrzeb, zwoływał sołtys lub wójt. Do kompetencji zebrania gromadzkiego należało podejmowanie uchwał w sprawach: 1/ wyboru sołtysa; 2/ rozporządzania gruntami należącymi do gromady, będącymi we wspólnym użytkowaniu i niestanowiącymi własności pojedynczych gospodarzy (m.in. wyrażanie zgody na rozdzielenie takich gruntów między miejscowych gospodarzy, na segregację wspólnie z dziedzicem lub innymi wsiami posiadanych pastwisk lub też na ustąpienie lub zamianę różnych służebności i użytków, w tym: wolnego wypasu w lasach i na gruntach folwarcznych, zbierania gałęzi, suszu, ściółki, pobierania drzewa na budowle, grodzenie, opał, itp.); 3/ rozkładu na mieszkańców podatku podymnego i gruntowego; 4/ zakładania wiejskich szkół początkowych i zarządzania nimi; 5/ zarządzania budowlami gromadzkimi i różnego typu zakładami utworzonymi przez gromadę; 6/ rozpatrywania próśb i wniosków dotyczących potrzeb ogólnych gromady, w tym m.in. środków opiekuńczych, rozszerzenia nauki czytania, itp.; 7/ przedkładania przez wybranych delegatów próśb i zażaleń do różnych władz; 8/ wyznaczania wysokości składek na pokrycie wydatków gromady; 9/ kontrolowania rachunków urzędników pochodzących z wyboru gromady; 10/ wyboru plenipotentów (pełnomocników) do prowadzenia spraw dotyczących gromady; 11/ wynikających z przepisów szczegółowych lub pojedynczych rozporządzeń władz. Uchwały zebrania gromady zapisywane były do oddzielnej księgi. Lata 1914-1918. Po wybuchu pierwszej wojny światowej gmina Lubotyń pod koniec 1914 r. znalazła się pod okupacją niemiecką. Niemieckie władze okupacyjne na zajętych obszarach zniosły dotychczasowy podział terytorialny na gubernie, ale utrzymały w mocy podział na powiaty (okręgi, niem. Kreise) i gminy (niem. Gemeinde). Po trwającym kilka miesięcy zarządzie wojskowym, we wrześniu 1915 r. gmina Lubotyń, wraz z całym powiatem kolskim, weszła w skład utworzonego przez Niemców, z części zajętych przez nich terenów Królestwa Polskiego, Cesarsko-Niemieckiego Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego (niem. Kaiserlich-deutsche Generalgouvernement Warschau). [24] W zakresie ustroju i funkcjonowania administracji gminnej władze niemieckie zasadniczo utrzymały dotychczasowe rozwiązania wynikające z rosyjskich przepisów o urządzeniu gmin wiejskich z 1864 r. - nadal działały zebrania gminne i gromadzkie oraz wójt, mający do pomocy sołtysów i pomocników gminnych oraz pisarza gminnego i innych urzędników. W codziennej praktyce przywrócono stosowanie kalendarza gregoriańskiego [25] oraz języka polskiego. Nadzór nad władzami gminy sprawował Szef Powiatu w Kole (niem. Kreischef, inaczej Naczelnik Powiatu w Kole). Lata 1918-1933. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. gmina Lubotyń weszła w skład powiatu kolskiego w województwie łódzkim, a od kwietnia 1938 r. wraz z całym powiatem przeniesiona została do województwa poznańskiego [26]. Polskie władze utrzymały w mocy (co miało być rozwiązaniem tymczasowym) rosyjskie przepisy o urządzeniu gmin wiejskich z 1864 r., wprowadzając jednakże w zakresie ustroju i funkcjonowania administracji gminnej częściowe zmiany. [27] Najważniejsze z nich to utworzenie rad gminnych, którym przekazano część dotychczasowych kompetencji zebrań gminnych (uważanych za mało efektywne), oraz likwidacja funkcji pełnomocników gminnych. Ponadto rozszerzono grono osób uprawnionych do udziału w zebraniu gminnym do wszystkich mężczyzn i kobiet posiadających polską przynależność państwową (obywatelstwo), mających ukończone 21 lat i co najmniej od 6 miesięcy zamieszkujących gminę. Rada gminna składała się z wójta i 12 członków wybieranych przez zebranie gminne. Kadencja rady trwała 3 lata. Przewodniczącym rady był z urzędu wójt, do którego należało zwoływanie posiedzeń rady co najmniej raz na miesiąc lub w razie potrzeby częściej. Co do zasady obrady rady były jawne, jednakże rada mogła swoje posiedzenie uznać za poufne. Wszystkie uchwały rady wpisywane były do księgi protokołów. Sekretarzem rady był pisarz gminny uczestniczący w jej posiedzeniach z głosem doradczym. Do kompetencji rady gminnej należało: 1/ przygotowywanie wniosków i budżetu na zebranie gminne oraz czuwanie nad wykonaniem uchwał zebrania gminnego; 2/ zarządzanie nieruchomościami i funduszami należącymi do gminy lub przez nią zarządzanymi; 3/ kierowanie i nadzorowanie instytucji i zakładów gminnych; 4/ mianowanie, kontrolowanie i odwoływanie urzędników gminnych (w przypadku pisarza gminnego, jego nominacja i odwołanie należała do władzy nadzorczej - Starosty Powiatowego Kolskiego); 5/ kontrolowanie działalności wójta; 6/ składanie na zebraniu gminnym sprawozdania z działalności, co najmniej raz w roku. Lata 1933-1939. Istotne zmiany w zakresie ustroju i funkcjonowania administracji gminnej nastąpiły w 1933 r. [28] Nowe przepisy utrzymały częściowo w mocy dotychczasowe przepisy rosyjskie oraz polskie wydane od 1918 r., jednakże wprowadziły w nich zasadnicze zmiany. Rada gminna przekształcona została, w miejsce zebrania gminnego, w organ stanowiący i kontrolujący, natomiast organem zarządzającym i wykonawczym ustanowiono kolegialny zarząd gminny z wójtem na czele. Członków rady gminnej nazwano radnymi, natomiast członków zarządu gminnego ławnikami. W skład rady gminnej wchodziło 12 członków, w tym: wójt, jako przewodniczący, jego zastępca (podwójci), ławnicy oraz radni. Z kolei w skład zarządu gminnego wchodziło 4 członków, w tym: wójt, jako przewodniczący, podwójci oraz dwóch ławników. Radni wybierani byli przez gminne kolegium wyborcze, a w przypadku podziału gminy na okręgi wyborcze - przez okręgowe kolegia wyborcze. Natomiast członkowie zarządu gminnego wybierani byli przez radę gminną. Kadencja rady gminnej i zarządu gminnego trwała pięć lat. Rada gminna i zarząd gminny działały kolegialnie. W ich posiedzeniach z urzędu brał udział z głosem doradczym sekretarz gminy, do którego należało też protokołowanie posiedzeń. Do zakresu działania rady gminnej należało powoływania zarządu gminnego, kontrolowanie jego działalności oraz stanowienie, w ramach obowiązujących przepisów, norm i zasad dotyczących zarządzania gminą i jej gospodarką, w szczególności: 1/ decydowanie o dobrowolnym podejmowaniu zadań o charakterze publicznym; 2/ wybór członków zarządu gminnego oraz członków komisji rady; 3/ uchwalanie regulaminów obrad rady i jej komisji; 4/ ustanawianie rodzaju i ilości stanowisk służbowych oraz wysokości przypisanych do nich uposażeń; 5/ ustanawianie norm wynagrodzenia, względnie odszkodowania, dla członków zarządu gminnego oraz norm dotyczących diet i kosztów podróży; 6/ uchwalanie przepisów o prawach i obowiązkach funkcjonariuszy gminnych oraz ustanawianie dla nich przepisów dyscyplinarnych; 7/ uchwalanie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym dla zawodowych członków zarządu gminnego oraz dla funkcjonariuszy gminnych oraz pozostałych po nich wdów i sierot; 8/ uchwalanie przepisów miejscowych; 9/ podejmowanie uchwał w sprawach: nabycia, zamiany, zbycia i oddania w zastaw praw i nieruchomości, obciążeń hipotecznych i oddania w dzierżawę (najem) na okres ponad 6 lat wszelkich nieruchomości oraz zakładów i przedsiębiorstw gminnych, jak również udzielenia na nie koncesji; 10/ podejmowanie uchwał w sprawach przekazywania lub przyjmowania darowizn i zapisów oraz ustanawiania bądź objęcia zarządu fundacji; 11/ decydowanie o założeniu, przekształceniu i likwidacji urządzeń, zakładów i przedsiębiorstw gminnych oraz o budowie, przebudowie i rozbiórce wszelkich budowli kosztem gminy; 12/ podejmowanie uchwał w sprawach udzielania przez gminę poręczeń finansowych oraz zaciągania pożyczek długoterminowych, jak również w sprawach upoważniania zarządu gminnego do zaciągania pożyczek krótkoterminowych; 13/ uchwalanie preliminarza budżetowego gminy; 14/ ustanawianie zasad lokaty kapitałów oraz zasad zarządu i użytkowania majątku gminnego, jak również wszelkich urządzeń, zakładów i przedsiębiorstw gminnych; 15/ uchwalanie danin komunalnych i innych świadczeń obowiązkowych na cele gminy oraz ustalanie sposobu poboru tych danin i świadczeń; 16/ podejmowanie uchwał w sprawach ustalania i zmiany nazw dzielnic, ulic i placów oraz w sprawach wznoszenia pomników na placach publicznych; 17/ ustalanie zasad postępowania przy oddawaniu i przyjmowaniu robót i dostaw oraz ustanawianie norm postępowania w sprawach przetargów publicznych przy sprzedaży, kupnie i oddawaniu w dzierżawę nieruchomości i ruchomości gminnych; 18/ podejmowanie uchwał w sprawach umarzania należności przypadających gminie z tytułów prywatno-prawnych; 19/ kontrolowanie działalności zarządu gminnego, w szczególności zatwierdzanie sprawozdań z wykonania budżetu oraz rocznych zamknięć i bilansów zakładów oraz przedsiębiorstw gminnych; 20/ uchwalanie wniosków oraz wydawanie opinii w sprawach zmiany granic gminy; 21/ wydawanie opinii w sprawach potrzeb gminy oraz uchwalanie w tym zakresie petycji; 22/ nadawanie honorowego obywatelstwa gminy; 23/ podejmowanie uchwał w innych sprawach przewidzianych przepisami i niemających charakteru czynności zarządzających i wykonawczych. Rada gminna mogła powoływać komisje - stałe, czasowe lub doraźne, do załatwienia poszczególnych spraw, składające się z radnych i w miarę potrzeby z niebędących radnymi wybranych mieszkańców gminy. Komisje mogły z kolei powoływać ze swojego składu podkomisje. Komisje rady rozpatrywały i opiniowały sprawy dotyczące administracji i gospodarki gminnej przekazane im przez radę, przygotowywały wnioski na radę oraz mogły decydować w zastępstwie rady w poszczególnych sprawach wymagających uchwały rady (w takim przypadku komisja musiała składać się wyłącznie z radnych). Szczególnym rodzajem stałej komisji rady gminnej była komisja rewizyjna powoływana w celu kontroli działalności finansowej i gospodarczej zarządu gminnego i wójta gminy. Członkami komisji mogli być radni oraz osoby spoza składu rady. Do zakresu działania komisji rewizyjnej należała bezpośrednia kontrola nad całokształtem i poszczególnymi dziedzinami działalności gminy, zarówno w zakresie administracji gminy, jak i urządzeń, zakładów i przedsiębiorstw gminnych, pod względem prawidłowości i zgodności tej działalności z obowiązującymi przepisami, budżetem i zasadami oszczędności w gospodarce publicznej oraz informowanie rady o ustaleniach tej kontroli i stwierdzonych nieprawidłowościach. Z zakresu działania komisji rewizyjnej wyłączone były natomiast sprawy załatwiane przez wójta gminy działającego jako organ wykonawczy władz rządowych lub jako władza administracji ogólnej. Zarząd gminny działał kolegialnie (na posiedzeniach) lub jednoosobowo, poprzez wójta (przełożonego gminy), przy pomocy innych członków zarządu i funkcjonariuszy gminnych. Członkami kolegium zarządu gminnego byli: wójt, jego zastępca (podwójci) oraz ławnicy. Kolegium zarządu gminnego obradowało pod przewodnictwem wójta lub jego zastępcy. Do kolegialnego rozpatrywania przez zarząd gminny zastrzeżone było: 1/ przygotowanie spraw, w których decyzje podejmowała rada gminna; 2/ ustalanie planu wykonania budżetu; 3/ uchwalanie regulaminów własnych oraz udzielanie na żądanie wójta opinii o regulaminach i instrukcjach dla urzędów, zakładów i przedsiębiorstw gminnych; 4/ decydowanie o zaciąganiu pożyczek krótkoterminowych; 5/ ustanawianie opłat za korzystanie z urządzeń, zakładów i przedsiębiorstw gminnych, jak również ustalanie opłat administracyjnych i taks za korzystanie w obrębie gminy z własnych publicznych środków lokomocji; 6/ umarzanie należności przypadających gminie z tytułów publiczno-prawnych w przypadkach, gdy ściągnięcie danej należności było niemożliwe oraz upoważnianie wójta do podejmowania decyzji w tym zakresie; 7/ decydowanie w sprawach oddania w dzierżawę (najem) na okres nieprzekraczający 6 lat nieruchomości, zakładów i przedsiębiorstw gminnych, jak również udzielanie na okres nie dłuższy niż 6 lat koncesji na te zakłady i przedsiębiorstwa; 8/ ustalanie sposobu wykonania uchwał rady gminnej w sprawach wznoszenia budowli oraz tworzenia, reorganizacji lub likwidacji zakładów i przedsiębiorstw gminnych, jak również w sprawach innych ważniejszych inwestycji; 9/ rozpatrywanie i zatwierdzanie ofert składanych przy wszelkich przetargach publicznych; 10/ decydowanie o wszczęciu i odstąpieniu od sporu sądowego oraz ustalanie warunków układu pojednawczego w sprawach prywatno-prawnych oraz w tych publiczno-prawnych, w których na zawarcie takich układów zezwalały przepisy; 11/ decydowanie o dokonaniu wydatków nieprzewidzianych w budżecie, lub wydatków uwzględnionych w budżecie w niedostatecznej wysokości; 12/ decydowanie w innych sprawach zastrzeżonych do kolegialnego rozpatrywania. Ponadto zarząd gminny mógł powoływać komisje, do zadań których należało udzielanie opinii i przygotowywanie wniosków w sprawach administracji i gospodarki gminnej wymagających uchwały zarządu gminnego lub decyzji wójta. Komisje wyłaniane były spośród członków zarządu z udziałem radnych, a w razie potrzeby również z udziałem mieszkańców gminy niebędących radnymi. Wójt gminy był przełożonym gminy i kierownikiem administracji i gospodarki gminnej. Do jego kompetencji należało: 1/ wyłączne prawo reprezentowania gminy na zewnątrz; 2/ wszystkie uprawnienia organów ustrojowych gminy niezastrzeżone do kolegialnego decydowania przez radę gminną i zarząd gminny; 3/ wszystkie uprawnienia organów ustrojowych gminy działających jako organy wykonawcze władz rządowych lub jako władze administracji ogólnej; 4/ zwierzchnictwo nad zawodowymi członkami zarządu gminnego i pracownikami gminnymi oraz sprawowanie nadzoru nad czynnościami niezawodowych członków zarządu gminnego; 5/ bezpośrednia kontrola nad działaniem biura zarządu gminnego oraz nad działaniem urządzeń zakładów i przedsiębiorstw gminnych. W przypadkach nagłych wójt miał obowiązek podejmować decyzje zastrzeżone dla zarządu gminnego, jednakże bezzwłocznie musiał uzyskać zatwierdzenie tych decyzji przez zarząd. Nowe przepisy utrzymały instytucję gromad, przy czym każda nieruchomość na terenie gminy musiała należeć do jednej z nich. Do gromady należało: zarządzanie mieniem i dobrem gromadzkim, dysponowanie dochodami z tych źródeł oraz współdziałanie z gminą w wykonywaniu jej zadań. Organami gromady były: zebranie gromadzkie lub rada gromadzka (powoływana w gromadach liczących ponad 200 mieszkańców) oraz sołtys i jego zastępca (podsołtys). Zebranie gromadzkie (rada gromadzka) było organem uchwalającym (stanowiącym), natomiast sołtys (podsołtys) był organem wykonawczymi gromady. Do zakresu działania rady gromadzkiej należało podejmowanie uchwał w sprawach należących do zakresu działania gromady oraz sprawowanie kontroli nad sołtysem (podsołtysem) działającym jako organ wykonawczy gromady. Sołtysa i podsołtysa wybierało zebranie gromadzkie lub rada gromadzka, na trzyletnią kadencję. Do sołtysa należało: zarządzanie majątkiem i dobrem gromadzkim; załatwianie bieżących spraw gromady; reprezentowanie gromady na zewnątrz; przygotowywanie wniosków oraz wykonywanie uchwał zgromadzenia gromadzkiego lub rady gromadzkiej. Ponadto sołtys był organem pomocniczym zarządu gminnego na obszarze gromady i w tym zakresie podlegał wójtowi oraz wykonywał jego polecenia. Bezpośredni nadzór nad organami gminy Lubotyń (radą gminną, zarządem gminnym, wójtem) należał do Wydziału Powiatowego w Kole, przy czym w przypadku czynności wójta podejmowanych w zakresie administracji rządowej (zespolonej i niezespolonej) nadzór nad wójtem należał do Starosty Powiatowego Kolskiego. Natomiast w przypadku gromad nadzór ogólny należał do Wydziału Powiatowego w Kole, a nadzór bezpośredni nad organami wykonawczymi gromady do wójta. Uchwały rady gminnej, zarządu gminnego, a także zebrania gromadzkiego i rady gromadzkiej, w niektórych kategoriach spraw, np. sprzedaży, zamiany czy obciążenia majątku należącego do gminy / gromady, wymagały zatwierdzenia przez wydział powiatowy. Lata 1939-1945. Gmina Lubotyń po jej zajęciu przez wojska niemieckie we wrześniu 1939 r. na krótko znalazła się w zarządzie wojskowym, natomiast już w październiku władze okupacyjne zaczęły tworzyć administrację cywilną. [29] Obszar gminy, wraz z całym powiatem kolskim i województwem poznańskim, został włączony do Rzeszy Niemieckiej. Władze okupacyjne zasadniczo utrzymały w mocy podział terytorialny na szczeblu gmin i powiatów, wprowadziły natomiast nowe jednostki podziału na szczeblach wyższych. Gmina Lubotyń, wraz z całym powiatem kolskim (niem. Landkreis Warthbrücken), weszła w skład rejencji inowrocławskiej (niem., Regierungsbezirk Hohensalza) należącej do Okręgu Rzeszy Poznań (niem. Reichsgau Posen), którego nazwę w 1940 r. zmieniono na Okręg Rzeszy Kraj Warty (niem. Reichsgau Wartheland). Na terenach bezpośrednio włączonych do Rzeszy Niemieckiej, w tym na obszarze gminy Lubotyń, formalnie pozostawiono w mocy polskie przepisy obowiązujące przed wybuchem wojny, jednakże obowiązywały one pod warunkiem, że nie były sprzeczne z przepisami niemieckimi. W praktyce, po krótkim okresie przejściowym, od początku 1940 r. zaczęto wprowadzać niemiecką administrację terenową. [30] Z obszaru gminy Lubotyń utworzono jeden obwód (niem. Amtsbezirk), w którym władzę sprawował komisarz obwodowy (niem. Amtskommissar). Komisarz kierował całą administracją w obwodzie zgodnie z obowiązującymi przepisami i instrukcjami władz nadrzędnych. Władzę zwierzchnią nad komisarzem sprawował stojący na czele powiatu kolskiego landrat. W czasie okupacji niemieckiej władze okupacyjne dokonały zmian w nazwach miejscowości przyjmując nowe nazwy niemieckie, co skutkowało również zmianą nazwy z Lubotyń na Lubau. [31] Zmieniono również nazwę obwodu z Lubau na Waldau, od 1943 r. Babenwald (niemieckie nazwy osady Babiak). [32] Lata 1945-1950. Na początku1945 r., po wyparciu z terenu powiatu kolskiego wojsk niemieckich przez wojska sowieckie (Armię Czerwoną), przywrócony został przedwojenny obszar gminy, jej nazwa oraz przynależność do powiatu kolskiego i województwa poznańskiego. [33] Nastąpiły natomiast zasadnicze zmiany w ustroju i zakresie funkcjonowania administracji na szczeblu gminy - przywrócony został częściowo stan prawny sprzed 1 września 1939 r., jednakże w sposób znaczny został on zmodyfikowany poprzez wprowadzenie systemu hierarchicznie sobie podporządkowanych rad narodowych. [34] W terenie rady narodowe tworzone były na szczeblu gminnym (miejskie i gminne rady narodowe), powiatowym (powiatowe rady narodowe) i wojewódzkim (wojewódzkie rady narodowe). Natomiast na szczeblu centralnym działała Krajowa Rada Narodowa sprawująca nadzór nad terenowymi radami narodowymi. W rezultacie wejścia w życie nowych rozwiązań, na szczeblu gminy Lubotyń wyłoniona została Gminna Rada Narodowa w Lubotyniu oraz Zarząd Gminny gminy Lubotyń. Gminna rada narodowa była organem planowania i kontroli działalności publicznej. Skład rady nie pochodził z wyborów powszechnych, ale wyłaniany był na zasadzie delegowania przedstawicieli przez legalnie działające na terenie gminy partie polityczne, organizacje społeczne, gospodarcze i zawodowe oraz kooptacji. Liczba członków rady narodowej wynosiła między 16 a 36 osób, przy czym liczba członków dokooptowanych nie mogła przekraczać 1/6 ogółu członków rady. Posiedzenia rady narodowej miały odbywać się przynajmniej raz w miesiącu oraz w razie potrzeby mogły być zwołane w dowolnym terminie. Obecność na posiedzeniach rady była obowiązkowa. Zgodnie z zasadą hierarchicznego podporządkowania Gminna Rada Narodowa w Lubotyniu podlegała bezpośrednio Powiatowej Radzie Narodowej w Kole. Do kompetencji gminnej rady narodowej należało: 1/ planowanie działalności publicznej, w szczególności ustalanie budżetu oraz planu świadczeń w naturze; 2/ kontrolowanie działalności zarządu gminnego oraz instytucji i osób, wykonujących funkcje zlecone w zakresie administracji i gospodarki publicznej z punktu widzenia legalności, celowości i zgodności z zasadniczą linią działalności Krajowej Rady Narodowej; 3/ powoływanie zarządu gminnego; 4/ ustalanie zasad i warunków, na których zarząd gminny mógł zawierać umowy w sprawie zaciągnięcia pożyczki, zbycia, zamiany lub obciążenia majątku nieruchomego gminy; 5/ uchwalanie regulaminów obrad rady i komisji. Ponadto rada wybierała swoje organy wewnętrzne: prezydium oraz komisje rady. Do głównych zadań prezydium rady należało organizowanie pracy rady, w tym zwoływanie jej posiedzeń. Prezydium wybierane było przez radę spośród jej członków i składało się z przewodniczącego, jego zastępcy oraz 3 członków. Komisje rady miały charakter stały, niestały lub nadzwyczajny. Rada narodowa miała obowiązek powołania kilku komisji stałych: Komisji Finansowo-Budżetowej, Komisji Oświatowej oraz Komisji Kontroli (Kontroli Społecznej), a w razie potrzeby innych komisji stałych lub niestałych. Ponadto rada narodowa, jako organ kontroli społecznej, mogła powoływać komisje nadzwyczajne dla badania poszczególnych spraw. Organem wykonawczym gminnej rady narodowej był zarząd gminny. Zarząd składał się z wójta, podwójciego i trzech członków wybieranych przez radę narodową. Zasadniczo kompetencje zarządu gminnego jak i wójta pozostały niezmienione w stosunku do stanu sprzed 1 września 1939 r. Zarząd gminny przestał być jednakże organem ustanawiającym opłaty za korzystanie z urządzeń zakładów i przedsiębiorstw gminnych oraz opłaty administracyjne i taksy za korzystanie z gminnych publicznych środków lokomocji. Natomiast wójt przestał być z urzędu przewodniczącym rady i jej komisji oraz komisji zarządu, zwierzchnikiem zawodowych członków zarządu gminnego i pracowników gminnych oraz sprawującym nadzór nad czynnościami niezawodowych członków zarządu gminnego. Organami pomocniczymi wójta na szczeblu gromady byli sołtysi i podsołtysi wybierani przez ogólne zebranie mieszkańców danej gromady. Bezpośredni nadzór nad Gminną Radą Narodową w Lubotyniu sprawowała Powiatowa Rada Narodowa w Kole. W ramach tego nadzoru Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Kole zatwierdzało ważniejsze uchwały rady gminnej, dotyczące m.in. budżetu i planu świadczeń w naturze, wprowadzania i pobierania podatków i opłat, nabywania, zbywania i obciążania majątku nieruchomego, itd. Rada powiatowa miała również prawo kontrolowania działalności rady gminnej i jej organu wykonawczego. Natomiast bezpośredni nadzór nad zarządem gminnym i wójtem należał do Wydziału Powiatowego w Kole, przy czym w przypadku czynności wójta podejmowanych w zakresie administracji rządowej (zespolonej i niezespolonej) nadzór nad wójtem należał do Starosty Powiatowego Kolskiego. Lata 1950-1954. W połowie 1950 r. nastąpiły kolejne, zasadnicze zmiany ustrojowe. [35] Dotychczasowa Gminna Rada Narodowa w Lubotyniu przekształcona została w terenowy organ jednolitej władzy państwowej, a jej prezydium w organ wykonawczy i zarządzający rady. Równocześnie likwidacji uległ Zarząd Gminny gminy Lubotyń i funkcja Wójta gminy Lubotyń. Do zakresu działania gminnej rady narodowej należało: 1/ kierowanie działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną na terenie gminy; 2/ zapewnienie ochrony porządku publicznego i czuwanie nad przestrzeganiem praworządności demokratycznej; 3/ ochrona własności społecznej i praw obywateli; 4/ współdziałanie w umacnianiu obronności Państwa; 5/ wydawanie przepisów prawnych (w ramach uprawnień ustawowych); 6/ wybieranie i odwoływanie prezydium rady oraz powoływanie komisji rady; 7/ kierowanie działalnością organów rady i rozpatrywanie ich sprawozdań; 8/ uchwalanie terenowego (gminnego) planu gospodarczego i nadzorowanie jego wykonania; 9/ uchwalanie budżetu terenowego (budżetu gminy) i nadzorowanie jego wykonania; 10/ uchwalanie wysokości danin, opłat i świadczeń (w ramach uprawnień ustawowych); 11/ wykonywanie kontroli społecznej nad działalnością urzędów, przedsiębiorstw, zakładów i instytucji. Gminna rada narodowa obradowała na mających się odbywać co najmniej raz w miesiącu posiedzeniach (sesjach). Dla poszczególnych dziedzin swojej działalności gminna rada narodowa powoływała komisje stałe oraz dla realizacji doraźnych zadań mogła powoływać komisje niestałe. Komisje rady były jej organami pomocniczymi, do których należało: 1/ wykonywanie nadzoru nad działalnością organów rady; 2/ przygotowywanie ważniejszych projektów uchwał rady; 3/ sprawowanie kontroli społecznej oraz 4/ utrzymywanie stałej i ścisłej więzi z masami pracującymi. Komisje działały na posiedzeniach oraz w terenie przez swoich przedstawicieli (delegatów lub powoływane podkomisje - zespoły). W skład komisji mogli wchodzić członkowie rady narodowej oraz osoby spoza składu rady. Szczegółowy zakres działania komisji oraz wykaz komisji stałych, które rada narodowa musiała powołać, określały przepisy centralne. [36] Zgodnie z nimi Gminna Rada Narodowa w Lubotyniu zobowiązana była powołać komisje: 1/ Komisję Zdrowia, Pracy i Pomocy Społecznej, 2/ Komisję Gospodarki Drogowej, 3/ Komisję Finansowo-Budżetową, 4/ Komisję Oświaty i Kultury, 5/ Komisję Urządzenia Osiedli oraz 6/ Komisję Rolną. Rada mogła też powołać oddzielną Komisję Kontroli Społecznej. Prezydium gminnej rady narodowej sprawowało na obszarze gminy, w ramach obowiązujących przepisów, wszystkie funkcje wykonawcze władzy państwowej. Prezydium składało się z wybieranych przez radę narodową: przewodniczącego prezydium, jego zastępców oraz sekretarza i członków. Prezydium działało kolegialnie na mających odbywać się co najmniej raz w tygodniu posiedzeniach. Do prezydium należało w szczególności: 1/ wykonywanie uchwał rady narodowej oraz zarządzeń i poleceń władz zwierzchnich; 2/ kierowanie działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną oraz realizowanie uprawnień rady narodowej w zakresie ochrony porządku publicznego i przestrzegania praworządności, ochrony własności społecznej i praw obywateli, współdziałania w umacnianiu obronności Państwa oraz wydawania przepisów prawnych w ramach uprawnień ustawowych; 3/ kierowanie działalnością przedsiębiorstw, zakładów i instytucji podległych radzie narodowej; 4/ przygotowywanie i zwoływanie sesji rady narodowej; 5/ współdziałanie z komisjami rady narodowej i przedkładanie im do rozpatrzenia określonych spraw; 6/ opracowywanie budżetu terenowego (budżetu gminy) i terenowego (gminnego) planu gospodarczego; 7/ ustalanie wytycznych dla pracy referatów prezydium; 8/ rozpatrywanie sprawozdań przewodniczącego i innych członków prezydium; 9/ rozpatrywanie sprawozdań przedsiębiorstw, zakładów i instytucji gminnych; 10/ składanie okresowych sprawozdań ze swojej działalności na sesjach rady narodowej oraz przedkładanie sprawozdań z działalności prezydium rady narodowej wyższego stopnia (Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Kole). Przewodniczący prezydium odpowiedzialny był za: 1/ należyte wykonanie chwał rady narodowej i władz zwierzchnich; 2/ kierowanie pracami prezydium i wykonanie jego uchwał; 3/ przygotowywanie i zwoływanie posiedzeń prezydium oraz ustalanie porządku obrad; 4/ kierowanie działalnością referatów prezydium i kontrolowanie ich pracy. Poszczególnymi dziedzinami spraw należących do właściwości gminnej rady narodowej zarządzały referaty prezydium. Referaty, podobnie jak komisje stałe rady narodowej, tworzone były na podstawie przepisów centralnych. [37] Według tych przepisów Prezydium Gminnej Rady Narodowej w Lubotyniu miało utworzyć referaty: 1/ Referat Ogólno-Administracyjny, 2/ Referat Finansowy, 3/ Referat Spraw Socjalnych i Kulturalnych, 4/ Referat Wojskowy i 5/ Referat Rolny. Referaty były podwójnie podporządkowane - własnej radzie narodowej i jej prezydium oraz właściwemu rzeczowo wydziałowi Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Kole. Kancelaria gminna. Za prowadzenie kancelarii gminnej (biura gminnego / urzędu gminnego) obsługującej organy gminy odpowiedzialny był wójt gminy. W praktyce czynnościami tymi zajmował się pisarz gminny, a do wójta należało ścisłe kierownictwo i nadzór nad czynnościami pisarza. Pisarz gminny prowadził kancelarię gminną (wójtowską), ale również kancelarię sądu gminnego (do 1876 r.) oraz zobowiązany był pomagać w zakresie spraw kancelaryjnych sołtysom. Wyznaczenie pisarza następowało poprzez wybór przez zebranie gminne lub za wspólną zgodą wójta, sołtysów i ławników sądu gminnego, a od 1880 r. pełnomocników gminnych. Natomiast prawo odwołania pisarza należało do naczelnika powiatu. Pisarza gminnego po reformie z 1933 r. zastąpił sekretarz zarządu gminnego, a po reformie z 1950 r. sekretarz prezydium gminnej rady narodowej. Stopniowo z biegiem lat liczba osób zatrudnionych w kancelarii gminnej zwiększała się o kolejnych referentów i kancelistów. W biurze gminnym stosowany był dziennikowy system kancelaryjny - prowadzono dziennik podawczy (inaczej: dziennik korespondencyjny, żurnal), w którym rejestrowano pisma wpływające i wysyłane. Po załatwieniu, pisma odkładano do zakładanych co roku w miarę potrzeby teczek rzeczowych, które dzielono na dwie grupy: 1/ zawierające pisma w sprawach poruczonych (ros. Наряд) oraz 2/ zawierające pisma w sprawach gminnych (ros. Дело). Teczki oznaczano kolejnymi numerami w ramach roku, np. Nr 1, Nr 2, itd. W registraturze teczki gromadzono w układzie chronologiczno-rzeczowym - według roczników, a w ramach rocznika według podziału na wyżej wymienione grupy i w kolejności numerów teczek. Poza teczkami aktowymi w kancelarii prowadzono w formie ksiąg zbiory uchwał zebrań gminnych i zebrań gromadzkich, posiedzeń rady gminnej (od 1918 r.), księgi rachunkowe kasy gminnej oraz szereg, mających zasadnicze znaczenie dla działalności władz gminnych, rejestrów kancelaryjnych, np. rejestry: ludności, aresztantów, cudzoziemców, osób poszukiwanych, osób podlegających służbie wojskowej (poborowych), wydanych dowodów tożsamości, itd. Szczególnie istotne były księgi ewidencji ludności - księgi ludności stałej i niestałej, od lat trzydziestych XX wieku rejestry mieszkańców. Do niektórych rejestrów, np. ksiąg rachunkowych, ksiąg ludności, w osobnych zbiorach (teczkach) gromadzono dokumenty (dowody), na podstawie których dokonywano wpisów do ksiąg. Językiem urzędowym, jakim posługiwano się w dokumentach był od około 1867/1868 r. język rosyjski. W dokumentach stosowano też podwójną datację - według kalendarza juliańskiego (obowiązującego w Cesarstwie Rosyjskim) i kalendarza gregoriańskiego. Generalnie taki system pracy kancelaryjnej obowiązywał do 1933 r., jedynie w okresie pierwszej wojny światowej w codziennej praktyce przywrócono stosowanie kalendarza gregoriańskiego [38] oraz języka polskiego. Zasadnicze zmiany w pracy kancelaryjnej weszły w życie w 1934 r., z chwilą wprowadzenia nowych przepisów kancelaryjnych dla gmin wiejskich. [39] Przepisami tymi wprowadzono bezdziennikowy system kancelaryjny oparty na jednolitym rzeczowym wykazie akt. Zrezygnowano ze szczegółowego rejestrowania obiegu pism, na rzecz rejestrowania wyłącznie spraw, a akta spraw odkładano do teczek rzeczowych z góry ustalonych w rzeczowym wykazie akt. Rzeczowy wykaz akt zawierał 37 haseł rzeczowych odpowiadających teczkom, ponumerowanych od 0 do 36 i podzielonych na cztery ogólne grupy rzeczowe: dział ogólno-organizacyjny (numery od 0 do 7), dział finansowo-budżetowy (numery od 8 do 15), dział gospodarki gminnej (numery od 16 do 24) oraz dział administracyjny (numery od 25 do 36). Teczki rzeczowe oznaczane były znakiem kancelaryjnym (znakiem teczki) składającym się z numeru teczki z wykazu akt, np. „Nr 3” (sprawy osobowe członków organów gminy i pracowników gminnych), „Nr 17” (drogi i place publiczne). Natomiast sprawie nadawano oznaczenie - numer sprawy - składający się z numeru teczki i kolejnego numeru w spisie spraw w teczce oraz dwóch ostatnich cyfr roku, np. „Nr 3-15/34”, „Nr 17-5/38”. Przepisy dopuszczały tworzenie podteczek poprzez dodanie do numeru teczki z wykazu akt kolejnej litery alfabetu (a, b, c, itd.), np. „Nr 3a-15/34”, „Nr 17c-5/38”. Poszczególne pisma w danej sprawie oznaczano numerem sprawy. Ponadto, oprócz teczek akt spraw, podobnie jak w okresie poprzednim, prowadzono w formie ksiąg osobne zbiory m.in. uchwał rady gminnej, posiedzeń zarządu gminnego, zebrań gromadzkich, a także księgi rachunkowe kasy gminnej. Kontynuowano też prowadzenie w przypadku spraw typowych różnych rejestrów kancelaryjnych, chociaż przepisy instrukcji kancelaryjnej zalecały ograniczanie informacji w nich zawartych. Ze względu na brak zachowanych materiałów archiwalnych niemożliwe jest określenie, jakie zasady kancelaryjne stosowano w czasie okupacji niemieckiej. Nieliczne zachowane jednostki wskazują jednakże, że dokumentację gromadzono w teczkach rzeczowych, prowadzono też rejestry kancelaryjne. [40] Językiem urzędowym był wyłącznie język niemiecki. W 1945 r. generalnie powrócono do stosowania przepisów kancelaryjnych sprzed wojny, jedynie nieznacznie je modyfikując. [41] Zreorganizowano też rzeczowy wykaz akt, w którym zawarto 39 haseł rzeczowych (teczek) ponumerowanych od 0 do 38 i podzielonych na pięć ogólnych grup rzeczowych: dział ogólno-organizacyjny (numery od 0 do 7), dział finansowo-budżetowy (numery od 8 do 15), dział gospodarki gminnej (numery od 16 do 21), dział administracji społecznej (numery od 22 do 26) [42], dział administracyjny (numery od 27 do 38). Podobnie jak przed wojną prowadzono osobne zbiory uchwał (protokołów), księgi rachunkowe oraz rejestry kancelaryjne. Po 1950 r. w biurze Prezydium Gminnej Rady Narodowej w Lubotyniu nadal stosowano bezdziennikowy system kancelaryjny oraz rzeczowy wykaz akt, z tym że wykaz akt miał charakter strukturalno-rzeczowy. [43] Każdy referat otrzymywał oznaczenie literowe, np. „O.A.” (Referat Ogólno-Administracyjny) „Rol.” (Referat Rolny), a poszczególne teczki otrzymywały numery od 1 do n w ramach jednego referatu, np. „O.A. 1”, „O.A. 2”, „O.A. 3”, itd. Natomiast poszczególne sprawy otrzymywały znak sprawy składający się z oznaczenia teczki i kolejnego numeru w spisie spraw w teczce oraz dwóch ostatnich cyfr roku, np. „O.A. 5-3/52”. W dalszym ciągu, jak w okresach poprzednich, prowadzono osobne zbiory uchwał (protokołów), księgi rachunkowe oraz rejestry kancelaryjne. Siedzibą urzędową władz gminy i tym samym biura gminnego pierwotnie była prawdopodobnie miejscowość Lubotyń, natomiast od lat 70. XIX w. osada Babiak. [44] Urząd Stanu Cywilnego. W 1940 r. władze niemieckie wprowadziły na terenach włączonych do Rzeszy Niemieckiej, w tym na obszarze powiatu kolskiego, niemieckie przepisy o rejestracji stanu cywilnego z 1937 r. [45] W efekcie tego w poszczególnych miastach i gminach (obwodach) utworzone zostały świeckie urzędy stanu cywilnego, które przejęły rejestrowanie zdarzeń z zakresu stanu cywilnego (urodzeń, małżeństw, zgonów) od duchownych urzędników stanu cywilnego. W przypadku gminy Lubotyń rejestrację stanu cywilnego prowadził Urząd Stanu Cywilnego w Babiaku (niem. Standesamt für den Amtsbezirk Waldau / Babenwald). Po wojnie, od 1945 r. do 1954 r., władze polskie utrzymały to rozwiązanie i rejestrację zdarzeń z zakresu stanu cywilnego dla gminy Lubotyń prowadził działający przy Zarządzie Gminnym gminy Lubotyń, a następnie przy Prezydium Gminnej Rady Narodowej gminy Lubotyń, świecki Urząd Stanu Cywilnego w Babiaku. [46] Gminna Kasa Pożyczkowo-Oszczędnościowa. Gminy wiejskie mogły powoływać kasy pożyczkowo-oszczędnościowe (ros. ссудо-сберегательная касса), których celem było udostępnienie ludności wiejskiej możliwości zaciągania pożyczek oraz ułatwienie oszczędzania. Podstawą działania kas był statut. [47] Kasa tworzona była na podstawie uchwały zebrania gminnego. Zadaniem kasy było: 1/ udzielanie osobom fizycznym (rolnikom, bezrolnym zajmującym się rolnictwem lub rzemiosłem) na stosunkowo korzystnych warunkach oprocentowanych pożyczek, m.in. na zakup inwentarza, nasion do siewu, oraz 2/ przyjmowanie wkładów oszczędnościowych do depozytu lub na procent od osób, gromad, towarzystw i instytucji. Zasady udzielania pożyczek oraz przyjmowania wkładów oszczędnościowych określane były w statucie kasy. Zysk kasy miał stanowić jedno ze źródeł finansowania działalności gmin i być przeznaczany m.in. na cele budowy i utrzymania urządzeń i budynków użyteczności publicznej, utrzymania dróg i mostów, pomoc społeczną, itp. Zarządzanie kasą należało do wybieranego przez zebranie gminne trzyosobowego zarządu kasy, w skład którego wchodzili obligatoryjnie: wójt, jego zastępca (kandydat na wójta) i kasjer, przez co zarząd kasy był ściśle powiązany z zarządem (administracją) gminy. Kancelarię kasy, w tym księgi rachunkowe i całą korespondencję, prowadził pisarz gminny. Kasa mieściła się przy zarządzie gminnym (kancelarii gminnej). Za całokształt działalności kasy, w tym za comiesięczne sprawdzanie ksiąg rachunkowych, gotówki i rachunków kasy, odpowiadał zarząd kasy. Ponadto raz do roku rewizję kasy miały przeprowadzić wybierane przez zebranie gminne trzy osoby. Bezpośredni nadzór nad działalnością kasy sprawował powiatowy komisarz do spraw włościańskich, który miał obowiązek przeprowadzania kilka razy w roku kontroli finansowych kasy. Przepisy dopuszczały także możliwość powołania kasy pożyczkowo-oszczędnościowej dla kilku sąsiednich gmin, a także, jeżeli zebranie gminne nie powołało kasy gminnej, kasy pożyczkowo-oszczędnościowej dla pojedynczej gromady (gromad) lub osady z terenu jednej gminy (kasa wioskowa, kasa osady). W takich przypadkach władze kasy wyłaniane były odpowiednio przez zebrania gminne lub zebrania gromadzkie. W 1906 r. nastąpiły zasadnicze zmiany ustrojowe w zakresie działania gminnych kas pożyczkowo-oszczędnościowych, które przekształcone zostały w instytucje drobnego kredytu. [48] Istniejące kasy miały zostać zreorganizowane lub zlikwidowane. Podobnie jak w okresie poprzednim kasa pożyczkowo-oszczędnościowa zakładana była na mocy uchwały zebrania gminnego, ale obszar jej działania został ograniczony do jednej gminy. Zmiany dotyczyły też zarządu kasy, który miał się składać z wybieranych przez zebranie gminne na trzyletnią kadencję: prezesa kasy i dwóch członków, z których jeden był kasjerem kasy. W skład zarządu nie mógł wchodzić natomiast wójt gminy, co w pewnym stopniu uniezależniało zarząd kasy od zarządu (administracji) gminy. Księgi rachunkowe i korespondencję kasy prowadził wybierany urzędnik kasy, którym mógł być pisarz gminny. Natomiast profil działalności kasy pozostał zasadniczo ten sam - udzielanie pożyczek i przyjmowanie wkładów oszczędnościowych. W stosunku do okresu poprzedniego zmieniły się szczegółowe zasady udzielania pożyczek i przyjmowania wkładów oszczędnościowych. W 1919 r. władze polskie dokonały częściowych zmian w zakresie funkcjonowania kas pożyczkowo-oszczędnościowych dostosowując przepisy do realiów niepodległego państwa. [49] W zakresie ustrojowym nakazano wcielenie istniejących kas wioskowych i kas osad do właściwych kas gminnych oraz dostosowano kwestie nadzoru nad kasami, który sprawować miały organy państwa polskiego właściwe do nadzoru nad samorządem gminnym - bezpośredni nadzór sprawowali powiatowi komisarze rządowi, a następnie starostowie powiatowi i wydziały powiatowe. Ponadto zmodyfikowano zasady udzielania i obsługi pożyczek, w tym m.in. pokrywania strat poniesionych przez kasy, postępowania z gotówką kasową, ustalania stóp procentowych, ustalania terminów spłat pożyczek, szacowania wartości nieruchomości będących zabezpieczeniem pożyczek, postępowania z majątkiem nabytym przez kasy w drodze licytacji. Z końcem 1924 r. weszły w życie kolejne przepisy zmieniające zasady działania gminnych kas pożyczkowo-oszczędnościowych. [50] Na ich mocy działające dotychczas kasy miały zostać zlikwidowane, a w ich miejsce mogły zostać powołane nowe kasy pożyczkowo-oszczędnościowe. Zasadnicza różnica między kasami pożyczkowo-oszczędnościowymi działającymi na mocy przepisów rosyjskich, a kasami nowymi polegała na tym, że nowe kasy były zakładami gminnymi posiadającymi osobowość prawną, dzięki czemu mogły zaciągać różnego rodzaju zobowiązania (do dwudziestokrotnej sumy kapitałów własnych). Natomiast zadania kas pozostały w zasadzie podobne - zwiększenie dostępu dla mieszkańców gminy do kredytu na cele gospodarcze oraz ułatwienie oszczędzania poprzez: 1/ przyjmowanie wkładek oszczędnościowych; 2/ prowadzenia operacji kredytowych czynnych i biernych; 3/ przyjmowanie lokat o bezpieczeństwie pupilarnym. Podobnie jak w okresie poprzednim za wkłady oraz inne zobowiązania kas odpowiadały gminy. Gminne kasy pożyczkowo-oszczędnościowe mogły udzielać pożyczek wyłącznie osobom fizycznym i prawnym mającym siedzibę lub działającym na terenie gminy. Bezpośredni nadzór nad działalnością kasy sprawował starosta powiatowy i wydział powiatowy. Szczegółowo działanie kas regulował statut. [51] Gminna kasa pożyczkowo-oszczędnościowa powoływana była uchwałą zebrania gminnego. Organem stanowiącym kasy była rada gminna, organem zarządzającym - zarząd kasy, a organem kontrolnym - komisja rewizyjna kasy. Zarząd i komisję rewizyjną powoływała rada gminna, przy czym członkami zarządu kasy nie mogli być członkowie rady gminnej, natomiast członkami komisji rewizyjnej musieli być członkowie rady gminnej. Do kompetencji rady gminnej należało: 1/ uchwalanie statutu kasy i jego zmian; 2/ wybór zarządu kasy i komisji rewizyjnej; 3/ zawieszanie w czynnościach członków zarządu i komisji rewizyjnej; 4/ ustalanie, na wniosek zarządu, stopy procentowej od wkładek i pożyczek; 5/ zezwalanie na zaciąganie przez kasę pożyczek i ustalanie ich warunków; 6/ ustalanie budżetu kasy; 7/ wyznaczanie dni i godzin urzędowania kasy; 8/ ustanawianie zbiornic (filii) kasy i wyznaczanie ich kierowników; 9/ zatwierdzanie sprawozdań i bilansów kasy; 10/ dokonywanie podziału zysku i ustalanie sposobu pokrycia strat; 11/ decydowanie, na wniosek zarządu, o sposobach lokowania wolnej gotówki kasy; 12/ decydowanie o nabyciu i zbyciu nieruchomości. Zarząd kasy składał się z przewodniczącego, wybieranego na 3 lata, i z kilku członków wybieranych na 2 lata. Zarząd kasy działał kolegialnie na posiedzeniach zwoływanych przez przewodniczącego przynajmniej raz na dwa tygodnie, oraz na każde żądanie komisji rewizyjnej. Do zarządu kasy należało ogólne kierownictwo kasy, a w szczególności: 1/ reprezentowanie kasy na zewnątrz; 2/ przyjmowanie wkładek i zaciąganie zobowiązań; 3/ przyznawanie pożyczek, decydowanie co do przechowania zastawu pożyczek i udzielanie odroczeń spłat; 4/ wypowiadanie pożyczek; 5/ podejmowanie wszelkich czynności mających, na celu zabezpieczenie interesów kasy i uchronienie jej przed stratami; 6/ opracowywanie budżetu wydatków, bilansów i sprawozdań rocznych kasy; 7/ przyjmowanie lub zwalnianie funkcjonariuszy kasy; 8/ sprawowanie nadzoru nad funkcjonariuszami kasy; 9/ przygotowywanie wniosków dla rady gminnej i wykonywanie jej uchwał. Wykonywanie uchwał zarządu należało do przewodniczącego lub do upoważnionych przez zarząd członków zarządu. Ponadto, zarząd kasy uchwalał regulamin kasy i był odpowiedzialny za należyte prowadzenie jej księgowości i rachunkowości. Zarząd wybierał też ze swojego grona skarbnika kasy, do obowiązków którego należało przyjmowanie wszelkich wpłat oraz dokonywanie wypłat wspólnie z urzędnikiem kasy prowadzącym jej księgi rachunkowe. Komisja rewizyjna wybierana była przez radę gminną na okres 1 roku. Komisja składała się z przewodniczącego i przynajmniej dwóch członków. Do komisji rewizyjnej należało: 1/ przeprowadzanie zwykłych (raz na kwartał) oraz nagłych (co najmniej raz w roku) rewizji kasy i ksiąg kasowych oraz badanie ich zgodności z dowodami kasowymi; 2/ badanie prawomocności uchwał zarządu i ich zgodności ze statutem kasy; 3/ badanie, czy udzielane pożyczki odpowiadają ustalonym warunkom i są spłacane w terminach, a w razie niepunktualności dłużników, czy zarząd kasy poczynił kroki zabezpieczające interesy kasy. Ponadto komisja każdorazowo badała bilans kasy przed przedstawieniem go radzie gminnej do zatwierdzenia. W razie stwierdzenia nadużyć lub narażenia interesów kasy na szkodę, komisja miała obowiązek żądania wyjaśnień, a gdyby te okazały się niewystarczające, miała obowiązek natychmiast zawiadomić o tym władze nadzorcze kasy. Działalność gminnych kas pożyczkowo-oszczędnościowych została stopniowo, po spłaceniu zobowiązań przez jej pożyczkobiorców (kredytobiorców), wygaszona przez władze niemieckie w czasie drugiej wojny światowej. Natomiast formalnie ich działalność zakończyła reforma bankowa z 1948 r. [52] Niestety w zespole archiwalnym nie zachowały się materiały archiwalne, które potwierdzałyby istnienie Gminnej Kasy Pożyczkowo-Oszczędnościowej gminy Lubotyń działającej na podstawie przepisów z okresu zaboru rosyjskiego. Natomiast na początku 1928 r. powstała taka kasa działająca na podstawie polskich przepisów. Przypisy: [1] Królestwo Polskie (ros. Царство Польское), tzw. Królestwo Kongresowe, potocznie Kongresówka - utworzone na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego z 1815 r., początkowo połączone unią personalną, a następnie włączone do Cesarstwa Rosyjskiego (ros. Российская империя). [2] Ukaz o urządzeniu Gmin Wiejskich z 19 lutego / 2 marca 1864 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 62 (1864), s. 37 nn. Proces reorganizacji podziału terytorialnego i tworzenia gmin większych obszarowo zapoczątkował wydany kilka lat wcześniej ukaz urządzający Gminy Wiejskie z 3 / 15 marca 1859 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 53 (1859), s. 4 nn. [3] Postanowienie Komitetu Urządzającego Królestwa Polskiego o rozgraniczeniu powiatów nowych dziesięciu gubernij Królestwa Polskiego z dnia 5 / 17 stycznia 1867 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 66 (1866), s. 278 nn. Postanowienie wydane zostało w związku z ogłoszeniem ustawy o Zarządzie Gubernijalnym i Powiatowym w Guberniach Królestwa Polskiego z dnia 19 / 31 grudnia 1866 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 66 (1866), s. 118 nn. Zawarty w postanowieniu wykaz gmin wraz z ich przynależnością do powiatów i guberni został zaktualizowany w rok później, zob. Postanowienie Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim o rozgraniczeniu powiatów nowych dziesięciu gubernij Królestwa Polskiego z dnia 29 grudnia 1867 r. / 10 stycznia 1868 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 67 (1867), s. 358 nn. [4] Administracyjny powiat łęczycki istniał od utworzenia Królestwa Polskiego (do 1842 r. jako obwód), Postanowienie Namiestnika Królestwa Polskiego o podziale Królestwa Polskiego na województwa, obwody i powiaty z dnia 16 stycznia 1816 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 1 (1816), s. 115; Postanowienie Komitetu Urządzającego Królestwa Polskiego o rozgraniczeniu powiatów nowych dziesięciu gubernij Królestwa Polskiego z dnia 5 / 17 stycznia 1867 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 66 (1866), s. 278. [5] Obecnie (2025 r.) miejscowość Lubotyń w gminie Babiak, powiat kolski, województwo wielkopolskie. [6] Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej : mapa z podziałem administracyjnym na gminy i powiaty według stanu z dnia 1 kwietnia 1933 roku : oraz skorowidz miast i gmin wiejskich, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, 1933. [7] Postanowienie Komitetu Urządzającego Królestwa Polskiego o przemianowaniu na osady niektórych miast w guberni kaliskiej z 30 grudnia 1869 r. / 11 stycznia 1870 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 70 (1870), s. 66-71; w związku z ukazem o przemianowaniu na osady niektórych miast w guberniach Królestwa Polskiego z dnia 1 / 18 czerwca 1869 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 69 (1869), s. 244-253. [8] Списокъ гминъ Калишской губерніи, съ означеніемъ числа селеній по гминамъ, количества дворовъ, отдѣльныхъ жилыхъ избъ и всѣхъ жилыхъ строеній, составленный по свѣдѣніямъ 1876 года [w:] Памятная книжка Калишской Губерніи на 1880 годъ, Калишъ 1880, s. 143 nn; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, Tom II: Województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 29-30. [9] Rozporządzenie Wojewody Łódzkiego z dnia 19 października 1933 r. L. SA.II.12/16/33 o podziale obszaru gmin wiejskich powiatu kolskiego na gromady, Łódzki Dziennik Wojewódzki 1933, nr 21, poz. 273; Obwieszczenie Wojewody Łódzkiego z dnia 24 maja 1934 r. L. SA.II.12/16/33. o sprostowaniu błędów, powstałych przy ogłoszeniu w Łódzkim Dzienniku Wojewódzkim Nr. 21 z dnia 19.X.1933 r. poz. 273, str. 331, rozporządzenia Wojewody Łódzkiego z dnia 19.X.1933 r. L. SA.II.12/16/33. o podziale obszaru gmin wiejskich powiatu kolskiego na gromady, Łódzki Dziennik Wojewódzki 1934, nr 10, poz. 119; Obwieszczenie Wojewody Łódzkiego z dnia 31 października 1935 r. L. SA.II.15/40/35 o obecnym podziale gmin wiejskich województwa łódzkiego na gromady, Łódzki Dziennik Wojewódzki 1935, nr 28, poz. 385. [10] Brak źródła; zob.: Sompolno-Kolonia [online]. Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2025-04-28]. Dostępny w Internecie: //pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sompolno-Kolonia&oldid=72794051. Por.: Obwieszczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z 1 lipca 1952 r. w sprawie aktualnego podziału administracyjnego oraz nazw wszystkich miejscowości woj. poznańskiego, Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu 1952, nr 18, poz. 108; Wykaz gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej : według stanu z dnia 1 VII 1952 r., Warszawa 1952, s. 70. [11] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 maja 1953 r. w sprawie zmiany granic powiatów aleksandrowskiego w województwie bydgoskim i kolskiego w województwie poznańskim, Dziennik Ustaw 1953, nr 27, poz. 106. [12] Dane według publikowanych informacji statystycznych: Таблица 22-я о народонаселеніи сельскихъ и посадскихъ гминъ Калишской губерніи за 1873 годъ [w:] Памятная книжка Калишской Губерніи на 1880 годъ, Калишъ 1880, s. 089 nn; Przewodnik po Guberni Kaliskiej, oprac. S. Grave, L.V. Jacques, Warszawa 1912, s. 14; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, Tom II: Województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 29; Powszechny sumaryczny spis ludności z dn. 14 II 1946 r., Warszawa 1947, s. 48. [13] Ustawa z dnia 25 września 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych, Dziennik Ustaw 1954, nr 43, poz. 191. [14] Uchwała nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu kolskiego, Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu 1954, nr 20, poz. 100. [15] Uchwała Nr 45/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 5 października 1954 r. w sprawie zmiany granic województwa poznańskiego, Poznański Dziennik Wojewódzki 1954, Nr 20, poz. 100; Uchwała Nr 24/1 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu aleksandrowskiego, Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy 1954, nr 12, poz. 63. [16] Powiat łęczycki utworzony na mocy Postanowienia Namiestnika Królestwa Polskiego o podziale Królestwa Polskiego na województwa, obwody i powiaty z dnia 16 stycznia 1816 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 1 (1816), s. 115; natomiast powiat kolski na mocy Postanowienia Komitetu Urządzającego Królestwa Polskiego o rozgraniczeniu powiatów nowych dziesięciu gubernij Królestwa Polskiego z dnia 5 / 17 stycznia 1867 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 66 (1866), s. 278. [17] Rozporządzenia Jenerał-Gubernatora v. Beselera, z 4 i 8 września 1915 r., Dziennik rozporządzeń dla Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego 1915, nr 1, s. 1; Alphabetisches Orts- und Gemeindelexikon des General-Gouvernements Warschau, Band I, Warschau 1917, s. XII, s. 234. [18] Ustawa tymczasowa z dnia 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji, Dziennik Praw Państwa Polskiego 1919, nr 65, poz. 395; obwieszczenie Urzędu Wojewódzkiego Łódzkiego z dnia 1 kwietnia 1933 r. o podziale administracyjnym województwa łódzkiego na powiaty i gminy (stan z dnia 1 kwietnia 1933 r.), Łódzki Dziennik Wojewódzki 1933, nr 7, poz. 101; ustawa z dnia 12 czerwca 1937 r. o zmianie granic województw: poznańskiego, pomorskiego, warszawskiego i łódzkiego, Dziennik Ustaw 1937, nr 46, poz. 350. [19] Erlass über Gliederung und Verwaltung der Ostgebiete vom 8. Oktober 1939, Reichsgesetzblatt I 1939, s. 2042 oraz Zweiter Erlass zur Änderung des Erlasses über Gliederung und Verwaltung der Ostgebiete vom 29 Januar 1940, Reichsgesetzblatt I 1940, s. 251. [20] Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 21 sierpnia 1944 r. o trybie powołania władz administracji ogólnej I-ej i II-ej instancji, Dziennik Ustaw 1944, nr 2, poz. 8 oraz Podział administracyjny województwa poznańskiego, Poznański Dziennik Wojewódzki 1945, nr 5, poz. 38. [21] Ukaz o urządzeniu Gmin Wiejskich z 19 lutego / 2 marca 1864 r., Dziennik Praw Królestwa Polskiego, tom 62 (1864), s. 37 nn. W kolejnych latach władze rosyjskie dokonywały licznych zmian, uzupełnień i interpretacji pierwotnych przepisów, stąd między innymi ukaz ten stał się przedmiotem kodyfikacji w 1892 r., zob. Учрежденіе Управленія губерній Царства Польскаго, [w:] Сводъ Законовъ Россійской Имперіи, Том II, Сводъ губернскихъ учрежденій, Санктпетербургъ 1892 (wydania kontynuowane w latach 1906, 1910, 1912 i 1913). Organizacji zarządu gmin wiejskich dotyczył dział 5.: Учрежденіе общественнаго управленія сельскихъ гминъ (artykuły 194-313). [22] Z dniem 1 lipca 1876 r. w Królestwie Polskim nastąpiła reforma sądownictwa, w wyniku której dotychczasowe instytucje sądowe zlikwidowano, a powołano nowe instytucje: sądy gminne, sędziów pokoju, zjazdy sędziów pokoju, sądy okręgowe i Warszawską Izbę Sądową, zob. ukaz Rządzącego Senatu o wprowadzeniu do Królestwa Polskiego ustaw sądowych z dnia 20 listopada 1864 r. oraz Postanowienie o zastosowaniu ustaw sądowych z d. 20 Listopada 1864 r. do Warszawskiego Okręgu Sądowego, [w:] Zbiór praw. Postanowienia i rozporządzenia Rządu w guberniach Królestwa Polskiego obowiązujące wydane po zniesieniu w 1871 roku urzędowego wydania Dziennika Praw Królestwa Polskiego, oprac. S. Godlewski, t. 6, Warszawa 1881, s. 73 nn. [23] Гминные Судебные Округи (wykaz) [w:] Памятная книжка Калишской Губерніи на 1880 годъ, Калишъ 1880, s. 101 nn; Гмина и войтъ. Руководство для гминныхъ войтовъ, уполномоченныхъ, писарей и другихъ должностныхъ лицъ гминнаго и сельскаго самоуправленія, а равно для чиновъ уездной администраціи въ губерніяхъ Царства Польскаго., oprac. N. Majewski, Варшава 1901, s. LXIV; Przewodnik po Guberni Kaliskiej, oprac. S. Grave, L.V. Jacques, Warszawa 1912, s. 94. Materiały archiwalne wytworzone i zgromadzone przez sądy, w tym sądy gminne (z lat 1864-1876 i 1876-1914) w zasobie archiwów państwowych stanowią odrębne zespoły archiwalne. [24] Rozporządzenia Jenerał-Gubernatora v. Beselera, z 4 i 8 września 1915 r., Dziennik rozporządzeń dla Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego, 1915, nr 1, s. 1. Alphabetisches Orts- und Gemeindelexikon des General-Gouvernements Warschau, Band I, Warschau 1917, s. XII, s. 234. [25] Rozporządzenie dotyczące zaprowadzenia kalendarza Gregoryańskiego i czasu średnioeuropejskiego (niemieckiego), jako też zniesienia tak zwanych galówek dla obszarów Polski rosyjskiej, podlegających niemieckiej administracji, Dziennik rozporządzeń władz cesarsko-niemieckich w Polsce 1915, nr 1, poz. 3. [26] Ustawa tymczasowa z dnia 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji, Dziennik Praw Państwa Polskiego 1919, nr 65, poz. 395; obwieszczenie Urzędu Wojewódzkiego Łódzkiego z dnia 1 kwietnia 1933 r. o podziale administracyjnym województwa łódzkiego na powiaty i gminy (stan z dnia 1 kwietnia 1933 r.), Łódzki Dziennik Wojewódzki 1933, nr 7, poz. 101; ustawa z dnia 12 czerwca 1937 r. o zmianie granic województw: poznańskiego, pomorskiego, warszawskiego i łódzkiego, Dziennik Ustaw 1937, nr 46, poz. 350. [27] Dekret o utworzeniu Rad Gminnych na obszarze b. Królestwa Kongresowego z 27 listopada 1918 r., Dziennik Praw 1918, nr 18, poz. 48. [28] Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, Dziennik Ustaw 1933, nr 35, poz. 294. [29] Erlass des Führers und Reichskanzlers über Gliederung und Verwaltung der Ostgebiete vom 8. Oktober 1939, Reichsgesetzblatt, Teil I, 1939, s. 2042 oraz Zweiter Erlass des Führers und Reichskanzlers zur Änderung des Erlasses über Gliederung und Verwaltung der Ostgebiete vom 29 Januar 1940, Reichsgesetzblatt, Teil I, 1940, s. 251. [30] Verordnung über die Einführung der Deutschen Gemeindeordnung in den eingegliederten Ostgebieten vom 21. Dezember 1939, Verordnungsblatt des Reichsstatthalters im Reichsgau Wartheland 1940, Beilage Nr 1, s. 14. W zakresie gospodarki gminnej obowiązywały przepisy niemieckiego kodeksu gminnego z 1935 r. - Die Deutsche Gemeindeordnung, vom 30 Januar 1935, Reichsgesetzblatt, Teil I, 1935, nr 6, s. 49. [31] Początkowo zmiany nazw dokonane zostały niepublikowanym zarządzeniem ministra spraw wewnętrznych Rzeszy z 29 grudnia 1939 r. W 1941 r. opublikowany został wykaz miejscowości Okręgu Rzeszy Kraj Warty - Ortsverzeichnis Des Reichsgaues Wartheland: Stand Vom 1. Oktober 1941, Posen 1941, a w 1943 r. dokonano korekty nazw miejscowości, w których znajdowały się urzędy pocztowe, stacje kolejowe, przystanki i punkty załadunku towarów - Anordnung über Ortsnamenänderung im Reichsgau Wartheland, vom 18 Mai 1943, Verordnungsblatt des Reichsstatthalters im Reichsgau Wartheland 1943, nr 12, poz. 62. Por.: Conti Sonderkarte 1:300.000, Karte V, Reichsgau Wartheland (März 1943). [32] Brak dostępu do źródeł urzędowych. Na podstawie: Amtsbezirk Babenwald [online]. Territoriale Veränderungen In Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874-1945 [dostęp: 2025-04-28]. Dostępny w Internecie: http://www.territorial.de/. [33] Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 21 sierpnia 1944 r. o trybie powołania władz administracji ogólnej I-ej i II-ej instancji, Dziennik Ustaw 1944, nr 2, poz. 8; Podział administracyjny województwa poznańskiego, Poznański Dziennik Wojewódzki 1945, nr 5, poz. 38 (opublikowany 28 lipca 1945 r.). [34] Ustawa z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych, Dziennik Ustaw 1944, nr 5, poz. 22, ze zm.; Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 23 listopada 1944 r. o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego, Dziennik Ustaw 1944, nr 14, poz. 74. [35] Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej, Dziennik Ustaw 1950, nr 14, poz. 130. [36] Uchwała Rady Państwa z dnia 12 maja 1950 r. w sprawie tymczasowych wytycznych dla powoływania i działalności komisji rad narodowych, Monitor Polski 1950, nr 57, poz. 652. [37] Uchwała Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. Instrukcja nr 3 w sprawie tworzenia wydziałów i referatów rad narodowych, Monitor Polski 1950, nr 57, poz. 655, ze zm. [38] Rozporządzenie dotyczące zaprowadzenia kalendarza Gregoryańskiego i czasu średnioeuropejskiego (niemieckiego), jako też zniesienia tak zwanych galówek dla obszarów Polski rosyjskiej, podlegających niemieckiej administracji, Dziennik rozporządzeń władz cesarsko-niemieckich w Polsce 1915, nr 1, poz. 3. [39] Okólnik Nr 112 z dnia 16 listopada 1933 roku (SS.18/2/2) w sprawie Instrukcji kancelaryjnej dla urzędów gmin wiejskich, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych 1933, nr 20, poz. 266; zob.: S. Podwiński, P. Typiak, Instrukcja kancelaryjna dla urzędów gminnych z objaśnieniami i szczegółowemi wskazówkami, Warszawa 1934. Nowe przepisy były konsekwencją reformy biurowości w urzędach administracji publicznej, zob.: uchwała Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 1931 r. o przepisach kancelaryjnych w administracji publicznej, Monitor Polski 1931, nr 196, poz. 273. [40] Na podstawie nielicznych zachowanych w zasobie Archiwum Państwowego w Poznaniu Oddział w Koninie materiałów archiwalnych z lat 1940-1944/1945 pochodzących z różnych zespołów akt gmin. Być może w pewnym zakresie stosowano wykaz akt proponowany przez Niemiecki Związek Gmin (niem. Deutschen Gemeindetag), zob. W. Netemeyer, Grundriss der Organisations-, Geschäfts- und Bürokunde, Stuttgart und Berlin 1942, s. 45-53. [41] Zob.: S. Podwiński, P. Typiak, Instrukcja kancelaryjna dla zarządów gminnych, Warszawa 1946. [42] Dział administracji społecznej powstał poprzez przesunięcie trzech teczek z działu gospodarki gminnej i dodaniu dwóch dodatkowych teczek. [43] Niestety nie zachowały się kompletne wytyczne w tym zakresie. Wykazy akt ustalane były dla poszczególnych referatów przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, zob. zachowane w zespole archiwalnym 54/62/0 „Akta gminy Trąbczyn” dokumenty: „Tymczasowe ramowe wytyczne organizacyjne dla referatów prezydiów miejskich rad narodowych miast nie stanowiących powiatów i prezydiów gminnych rad narodowych”, „Szczegółowy podział czynności z rzeczowym podziałem akt (wykazem akt) w Prezydiach Gminnych Rad Narodowych”, „Rzeczowy podział akt dla Referatu Rolnego Prezydium Gminnej Rady Narodowej” (sygnatura 106, bez paginacji). [44] Списокъ сельскихъ гминъ по уѣздамъ съ обозначеніемъ мѣстонахожденія гминныхъ управленій и фамилій войтовъ [w:] Памятная книжка Калишской Губерніи на 1880 годъ, Калишъ 1880, s. 92 nn; Гмина и войтъ. Руководство для гминныхъ войтовъ, уполномоченныхъ, писарей и другихъ должностныхъ лицъ гминнаго и сельскаго самоуправленія, а равно для чиновъ уездной администраціи въ губерніяхъ Царства Польскаго., oprac. N. Majewski, Варшава 1901, s. XXVII nn; Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1948, s. 140; Archiwum Państwowe w Poznaniu Oddział w Koninie, zespół archiwalny 54/39/0 „Akta gminy Lubotyń”. [45] Personenstandsgesetz, vom 3. November 1937, Reichsgesetzblatt, Teil I, 1937, s. 1146. [46] Urząd Staniu Cywilnego w Babiaku początkowo działał na podstawie przepisów o rejestracji stanu cywilnego obowiązujących na terenie województwa poznańskiego w dniu 1 września 1939 r., a następnie od 1946 r. na podstawie dekretu z dnia 25 września 1945 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, Dziennik Ustaw 1945, nr 48, poz. 272, ze zm. Materiały archiwalne z zakresu rejestracji stanu cywilnego wytworzone i zgromadzone przez poszczególne urzędy stanu cywilnego w zasobie archiwów państwowych stanowią odrębne zespoły archiwalne. [47] Ustawa czasowa (statut) kas zaliczkowo-oszczędnościowych dla ludności wiejskiej w guberniach Królestwa Polskiego wydana przez Komitet Urządzający Królestwa Polskiego w dniu 19 / 31 lipca 1869 r., uzupełniona następnie na mocy postanowienia Komitetu z dnia 13 / 25 listopada 1870 r., zob.: H.Konic i F.Olszewski, Podręcznik dla władz gminnych obejmujący zbiór przepisów i postanowień, obowiązujących władze gminne w Królestwie Polskiem, Warszawa 1883, s. 278 nn.; statut kas pożyczkowo-oszczędnościowych dla ludności wiejskiej w przywiślańskich guberniach zatwierdzony przez ministra spraw wewnętrznych 8 lutego 1884 r. (statut ten był modyfikacją statutu z 1869 r.), zob.: Гмина и войтъ. Руководство для гминныхъ войтовъ, уполномоченныхъ, писарей и другихъ должностныхъ лицъ гминнаго и сельскаго самоуправленія, а равно для чиновъ уездной администраціи въ губерніяхъ Царства Польскаго., oprac. N. Majewski, Варшава 1901, s. 64 nn. [48] Nowy statut kas pożyczkowo-oszczędnościowych dla ludności wiejskiej Królestwa Polskiego zatwierdzony przez ministra spraw wewnętrznych 23 listopada 1906 r., Собрание узаконений и распоряжений правительства 1906, dział I, nr 292, poz. 2046; ustawa o zakładach drobnego kredytu z 7 czerwca 1904 r., Высочайше утвержденное Положеніе объ учрежденіяхъ мелкаго кредита, Пелное собраніе законовъ Россійской Имперіи, том 24 (1904), poz. 24737, s. 670 nn. [49] Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych [z dnia 6 lipca 1919 r.] w przedmiocie zmiany niektórych postanowień statutu kas pożyczkowo-oszczędnościowych dla ludności wiejskiej b. Królestwa Polskiego, zatwierdzonego przez Ministra Spraw Wewnętrznych dn. 23 listopada st.st. 1906 r., Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych 1919, nr 41, poz. 543. [50] Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 grudnia 1924 r. o organizacji i ustaleniu statutów gminnych kas wiejskich pożyczkowo-oszczędnościowych, Dziennik Ustaw 1924, nr 118, poz. 1069. [51] Wzorcowy statut opublikowany został w: rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 13 marca 1925 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu o statucie normalnym gminnych kas pożyczkowo-oszczędnościowych, Dziennik Ustaw 1925, nr 35, poz. 239. [52] Dekret z dnia 25 października 1948 r. o reformie bankowej, Dziennik Ustaw 1948, nr 52, poz. 412.

Zespół archiwalny opracował w 2025 r. Zbigniew Marek, starszy kustosz w Archiwum Państwowym w Poznaniu Oddział w Koninie.