1. Księga zapisów mnajstrowskich z lat 1917-1927 (sygn. 1) 2. Księga zapisów czeladniczych z lat 1917-1949 (sygn. 2) 3. Materiały dotyczące egzaminów mistrzowskich i czeladniczych z lat 1935-1952 (sygn. 3-4)

Cech rzeźnicki w Radomiu został utworzony mocą przywileju królewskiego w 1727 r. Jego historia w okresie I Rzeczypospolitej nie znalazła niestety odzwierciedlenia w zachowanych dokumentach. Przypuszczać należy, że znajdował się on z upływem lat w stanie coraz poważniejszego kryzysu, podobnie jak rzemiosło miasta i całego kraju. Próba jego ożywienia została podjęta przez władze miejskie w okresie Księstwa Warszawskiego, ale efekt tych działań był zupełnie odwrotny od zamierzonego: odebranie rzemieślnikom ksiąg cechowych i przetrzymywanie ich przez długi czas na ratuszu spowodowało zastój w zapisach majstrowskich, a tym samym pogłębienie istniejących już problemów. Funkcjonowanie cechu zostało wznowione dn. 11 kwietnia 1815 r. z udziałem 12 rzemieślników (wyłącznie chrześcijan). Podstawą prawną jego funkcjonowania stał się wkrótce dekret Namiestnika Królestwa Polskiego (działającego w imieniu Aleksandra I – cesarza Rosji i króla Polski) z dn. 31 grudnia 1816 r., poświęconego organizacji rzemiosła. Normatyw ten nakazywał, by w każdym mieście, w którym zamieszkiwało 10 i więcej majstrów jednej profesji, utworzone zostało zgromadzenie rzemieślnicze, kierowane przez – wybieranych na trzyletnią kadencję – starszego i podstarszego. Mieli oni „przestrzegać porządku rzemiosła i spokojności warsztatów”, a przede wszystkim prowadzić i aktualizować na bieżąco listy majstrów, czeladników i terminatorów, przekazując je corocznie władzom miejskim do zatwierdzenia. Ustawa głosiła, iż praca w rzemiośle powinna rozpoczynać się od poziomu ucznia (terminatora), na który przyjmowano nastoletnich chłopców, przejawiających predyspozycje do danego zawodu. Majster, zawierający prywatną umowę z rodzicami i opiekunami dziecka, był zobowiązany opiekować się nim, dbać o jego rozwój intelektualny oraz uczyć zawodu. Po kilku latach nauki uczeń przedstawiał starszym cechu – za zgodą swego pryncypała – wykonany samodzielnie wyrób rzemieślniczy. Jego pozytywna ocena oraz dobra opinia majstra, były podstawą do przeprowadzenia tzw. wyzwolin na stopień czeladnika. Wykonywał on już bardziej odpowiedzialne prace, rozwijając swoje umiejętności. Był również zobowiązany do odbycia – trwającej minimum kilkanaście miesięcy – wędrówki po różnych ośrodkach miejskich i zapoznania się tam z innymi technikami pracy w danej branży. Finałem nauki na tym poziomie było samodzielne wykonanie tzw. sztuki mistrzowskiej, a więc wyrobu, którego ocena pozwalała przyznać kandydatowi stopień majstra. Mógł on od tego momentu prowadzić samodzielnie warsztat i szkolić w nim uczniów i czeladników. W świetle powyższego normatywu podstawowym zadaniem zgromadzeń rzemieślniczych (potocznie nazywane często nadal „cechami”), było czuwanie nad poziomem lokalnego rzemiosła, poprzez dbanie o odpowiednie kwalifikacje jego pracowników, a także zwalczanie nielegalnego wytwórstwa, prowadzonego przez osoby nie należące do korporacji, czyli tzw. „fuszerów” vel „partaczy”. Władze zgromadzeń likwidowały także spory i konflikty wewnętrzne wśród pracowników rzemiosła, wspierały zasiłkami finansowymi chorych i mających problemy życiowe majstrów oraz rodziny osób zmarłych, opiekowały się ołtarzami cechowymi w kościołach radomskich itd. W 1838 r. do cechu rzeźnickiego w Radomiu należało 19 majstrów, w tym 13 chrześcijan i 6 Żydów. Korporacja była uboga, często nie posiadając nawet środków na zakup świec, z którymi chciano występować w procesjach Bożego Ciała. Rzeźnicy borykali się z ogromną, nielegalną konkurencją, starając się też bez większych efektów wpływać na politykę radomskich władz miejskich, ustalających ceny na mięso na niskim poziomie, celem zapewnienia mieszkańcom swobodnego dostępu do tego towaru. Zgromadzenie działało jednak bez przerwy w okresie zaborów, latach I wojny światowej i pierwszej połowie lat dwudziestych. Około 1900 r. nazwę „zgromadzenie rzeźników” zaczęto zastępować coraz częściej nazwą „zgromadzenie rzeźników i wędliniarzy”. Zasadnicze zmiany w funkcjonowaniu cechu przyniosło Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dn. 7 czerwca 1927 r. o prawie przemysłowym. Likwidowało ono przepisy przewidziane postanowieniem namiestniczym z dn. 31 grudnia 1816 r., wprowadzając w miejsce zgromadzeń rzemieślniczych cechy, określane mianem „wolnych korporacji rzemieślników”. Za ich podstawowe zadania uznawano m.in. pielęgnowanie ducha łączności oraz utrzymywanie i podnoszenie godności zawodowej członków, sprawowanie pieczy nad dobrymi stosunkami międzyludzkimi, dbałość o edukację zawodową młodzieży, a także popieranie wszelkich inicjatyw kulturalnych i gospodarczych, mogących wspomagać rozwój korporacji. Każdy nowotworzony cech miał działać od tej pory w oparciu o własny statut, zatwierdzany przez wojewodę, posiadając osobowość prawną, a więc możliwość nabywania majątku, zawierania umów, pozywania innych na drogę sądową itp. Najwyższą władzą cechu było walne zgromadzenie członków lub też delegatów, a władzą wykonawczą – zarząd, tworzony przez starszego, podstarszego i członków (w liczbie określonej statutowo). Ustawa wprowadzała obligatoryjną podległość cechów wojewódzkim izbom rzemieślniczym, zezwalała na tworzenie związków cechowych, a także precyzowała prawo do używania tytułu majstra. Wiadomo, że omawiana korporacja (Cech Rzeźniczo-Wędliniarski w Radomiu)istniała jeszcze w 1937 r., skupiając wówczas 33 członków, a obok niej w mieście funkcjonował również żydowski Powiatowy Cech Rzeźników i Wędliniarzy, liczący 80 osób. Zachowane źródła wskazują, że działalność cechu rzeźnicko-wędliniarskiego w okresie okupacji hitlerowskiej została zawieszona, ale reaktywowano ją już w połowie 1945 r., w związku z odbudową lokalnego przemysłu mięsnego. Korporacja funkcjonowała nadal w oparciu o omówiony już normatyw z 1927 r., zmodyfikowany nowelizacją z dn. 3 kwietnia 1948 r. Likwidacja cechu nastąpiła prawdopodobnie w 1954 r., w związku z akcją likwidacji samodzielnych warsztatów rzemieślniczych i handlowych i przymusowym wcielaniu ich pracowników do związków spółdzielczych.