Organizacja, działalność i sprawy budżetowe MPiOS, innych ministerstw oraz Najwyższej Izby Kontroli, 1939-1945, sygn. 1-19 PKWN i Konferencja w Jałcie: notatka, protest Polonii w Argentynie, 1945, sygn. 20, 21. Polacy w ZSRR: liczebność, represje władz radzieckich, pomoc materialna poprzez agendy MPiOS, wyjazdy do Iranu, Afryki, Indii i Meksyku; opieka nad innymi skupiskami uchodźców wojennych, 1939-1945, sygn. 22-146, 193-194 Opieka nad Polakami - inwalidami wojennymi z oddziałów polskich na Zachodzie, rannymi jeńcami w obozach niemieckich, działalność PCK, 1941-1945, sygn. 147-155, 195 Opieka nad Polakami w Niemczech, sprawy repatriacji, emigracji i demobilizacji, współpraca z UNRRA i innymi organizacjami międzynarodowymi, 1944-1946, sygn. 156-173 Plany i przygotowania do powojennej odbudowy Polski i pomocy dla jej ludności, 1943-1945, sygn. 178-192.

Po przekroczeniu granicy przez wojska niemieckie 1 września 1939r. i wobec szybkiego posuwania się oddziałów nieprzyjaciela w głąb kraju, zaszła konieczność ewakuacji tych władz z zagrożonej stolicy: najpierw do Brześcia nad Bugiem, a następnie do miejscowości położonych w pobliżu granicy z Rumunią. Jednocześnie podjęto starania o zgodę Francji na przeniesienie tam oficjalnej siedziby najwyższych polskich władz państwowych i o zgodę Rumunii na przejazd głowy państwa i rządu kraju prowadzącego wojnę przez terytorium państwa neutralnego (Rumunia ogłosiła neutralność wobec konfliktu Polski z Niemcami). Wiadomość o wkroczeniu Armii Czerwonej na terytorium Polski 17 września 1939r. przyspieszyła decyzję o przekroczeniu granicy rumuńskiej. Tego też dnia wieczorem prezydent Ignacy Mościcki, premier Felicjan Sławoj-Składkowski wraz z członkami rządu, naczelny wódz Edward Rydz-Śmigły przekroczyli granicę. Następnego dnia władze rumuńskie zażądały zrzeczenia się przez przedstawicieli władz polskich ich „właściwości konstytucyjnych, politycznych i administracyjnych”. Wobec odmowy, zostali oni przeniesieni w głąb Rumuni i następnie internowani, zaistniała więc konieczność zapewnienia ciągłości władzy państwowej. Ponieważ E. Rydz-Śmigły – mianowany następcą I. Mościckiego jeszcze 1 września – również był internowany, w grę wchodzić mogli tylko mający swobodę działania politycy, przebywający poza granicami kraju. Po kilkudniowych naradach, 20 września internowany prezydent I. Mościcki podpisał dokument (antydatowany na dzień 17 września i leżącą po polskiej stronie granicy z Rumunią miejscowość Kuty), wyznaczający swoim następcą Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego, pełniącego ówcześnie obowiązki ambasadora RP w Rzymie. Zarządzenie o nominacji zostało opublikowane w „Monitorze Polskim” (numer wydrukowano w prywatnej drukarni w Paryżu). Niestety, kandydatura ta nie uzyskała akceptacji oficjalnych czynników rządowych Francji i Wielkiej Brytanii ani przybywających do Paryża polskich działaczy politycznych. Nie chcąc komplikować sytuacji 27 września B. Wieniawa-Długoszowski zrezygnował z nominacji. Nowym kandydatem został Władysław Raczkiewicz (prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy), mianowany ostatecznie prezydentem RP 30 września, a I. Mościcki podpisał swoją rezygnację z urzędu. Spory dotyczyły również stanowiska premiera rządu, ostatecznie wybór padł na gen. Władysława Sikorskiego, który po bezskutecznych staraniach o jakikolwiek przydział wojskowy przez Rumunię dostał się do Francji. Po przyjęciu dymisji internowanego gabinetu F. Sławoj-Składkowskiego przez nowo mianowanego prezydenta, na stanowisko szefa rządu desygnowany został Wł. Sikorski. Jego rząd został zaprzysiężony 1 października. Jednym z powołanych wtedy ministerstw było Ministerstwo Opieki Społecznej (od 1940r. – Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej). Jego najważniejszym zadaniem było organizowanie i udzielanie pomocy materialnej (żywnościowej, odzieżowej, finansowej) obywatelom polskim znajdującym się poza krajem, opieka nad byłymi żołnierzami Polskich Sił Zbrojnych na zachodzie i Polakom na terenie wyzwalanych Niemiec (to ostatnie pod koniec wojny). Struktura organizacyjna urzędu początkowo obejmowała: Sekretariat Ministra, Wydział Ogólny, Wydział Pomocy i Opieki Społecznej, Wydział Pracy, Wydział Rekonstrukcji Socjalnej, Wydział Zdrowia. W późniejszym okresie funkcjonowały także Referat Inwalidzki, Referat (Wydział) Prawny, Wydział Niemiecki, Wydział Ubezpieczeń Społecznych, Wydział Opieki nad Zwolnionymi z Polskich Sił Zbrojnych. Władze RP na uchodźstwie oficjalnie funkcjonowały (początkowo na ziemi francuskiej, zaś po klęsce Francji latem 1940r. przeniosły się do Wielkiej Brytanii) do 5 lipca 1945r. Tego dnia rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych uznały działający w kraju – pod swoistą kuratelą Związku Radzieckiego – Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, co jednocześnie oznaczało cofnięcie uznania dla rządu polskiego na uchodźstwie. Ministerstwo przeszło w stan likwidacji jako sekcja Interim Treasury Committee for Polish Questions.

Baza danych IZA