Księgi i akta cechowe z lat 1668-1858, sygn. 1-9 (korespondencja cechowa, przyjęcia do cechu, zwolnienia czeladników z wędrówki, księgi rachunkowe, pożyczki, składki, zapomogi)

Cechy, jako organizacje zawodowe rzemieślników, trudniących się tym samym lub podobnym rzemiosłem pojawiły się w Żarach prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku. Początkowo przybierały postać bractw o charakterze modlitewnym i charytatywnym, jednakże szybko przekształciły się w organizacje zawodowe o charakterze samopomocowym. Na początku XIV wieku stały się istotnym elementem samoorganizacji mieszkańców miast, którzy obok wykształconej rady miejskiej coraz częściej wyrażali swoje interesy poprzez organizacje cechowe. Pod względem prawnym istnienie cechu zaczynało się dopiero wówczas, kiedy pewien zespół ludzi trudniących się zawodowo rzemiosłem uzyskał statut. Ze względu na szczątkowe dane dotyczące cechu płócienników nie udało się ustalić, kiedy zatwierdzono jego statut. Obok sukiennictwa rzemiosło to należało jednak do najlepiej rozwiniętych w mieście. Jego największy rozkwit nastąpił w drugiej połowie XVII wieku, po osiedleniu się w mieście śląskich rzemieślników wyznania protestanckiego, pochodzący m.in. z Pszczyny i Raciborza. Żary przekształciły się wówczas w ośrodek produkcji sukna i płótna. W 1689 roku mieszkało tu 50 płócienników. W ciągu XVII i XVIII wieku cech płócienników otrzymał szereg przywilejów wydanych w latach 1624, 1660, 1689 i 1721, a Żary stały się centrum lniarskim na całych Łużycach. Organizacja cechowa zajmowała się przyjmowaniem nowych członków do cechu, ich kształceniem, pilnowaniem przestrzegania jakości wyrobu, sprowadzaniem surowca w okresach kryzysu i regulowaniem zbytu gotowych wyrobów. Ponadto prowadziła różne formy samopomocy m.in. dla wdów i sierot oraz pilnowała porządku pracy. Ukształtowana wówczas struktura cechu, która w zasadniczych zrębach przetrwała do 1810 roku, składa się z zebrania cechowego oraz dwóch starszych cechowych i pisarza cechowego. Do podstawowych obowiązków członków cechu należał udział w zebraniach cechowych oraz przestrzeganie podjętych tam uchwał, które dotyczyły spraw zaopatrzeniowych, ustalania cen na wyroby oraz regulacji zbytu. Członkowie cechu dzielili się na majstrów, czeladników i uczniów. Majstrem mógł zostać ten członek cechu, który osiągnął wszystkie kwalifikacje zawodowe, zdał odpowiedni egzamin (majstersztyk), opłacił przewidziane ustawowo sumy oraz posiadał warsztat, co było najczęściej związane z posiadaniem własnego domu. Czeladnik był głównym pracownikiem w warsztacie. Był to rzemieślnik, który zdobył już przynajmniej elementarną umiejętność w swoim zawodzie, nie posiadał natomiast samodzielnego warsztatu pracy ani prawa na jego założenie. Zajmował się on przygotowaniem surowców i półfabrykatów. Czeladnikiem zostawał uczeń po ukończeniu terminu. Uczeń czyli terminator wykonywał prace pomocnicze. Musiał on legitymować się legalnym pochodzeniem. Pod koniec XVIII wieku założono pierwsze manufaktury płóciennicze, stanowiące etap przejściowy pomiędzy wytwórczością rzemieślniczą i fabryczną. Opierały się one kadrowo na dotychczasowym rzemiośle, niszcząc jednocześnie podstawy gospodarcze jego warsztatów. Wraz z rozpoczęciem procesu koncesjonowania rzemiosła (lata sześćdziesiąte XVIII wieku) rola cechu znacznie osłabła. Stopniowo pozbawiano je uprawnień zawodowych sprowadzając do roli organizacji o charakterze samopomocowym. Przynależność do cechu nie była konieczna, toteż cechy straciły swoje dotychczasowe znaczenie. Ponadto nieograniczona możliwość uprawiania rzemiosła spowodowała, iż napłynęli do niego ludzie o niskich kwalifikacjach. W 1897 roku, dla wytwórców o szczególnym znaczeniu w zakresie zaopatrzenia ludności, wprowadzono obowiązek przynależności do cechu, a wszystkim narzucono nadzór nad przestrzeganiem regulacji prawa przemysłowego. W 1929 roku powołano Ministerstwo do Spraw Rzemiosła i Handlu, które sprawowało również nadzór nad produkcją rzemieślniczą.