Księga protokołów Ogólnego Zebrania, na końcu lista majstrów dyplomowanych cechu (1922-1930), sygn. 1.

Dobrzyń nad Drwęcą pojawia się w źródłach średniowiecznych jako jedno z przedmieść Golubia. Rozwój Dobrzynia, leżącego na lewym brzegu Drwęcy naprzeciwko Golubia, przypada na drugą połowę XVII wieku. W roku 1684, ówczesny dziedzic Zygmunt Działyński, wojewoda kaliski wydał przywilej, w którym osada została nazwana Przedmieściem Golubskim. W myśl tego przywileju jej mieszkańcom zezwolił obierać wójta i dwóch starszych dla sądzenia spraw. Prawa miejskie osadzie Przedmieście Golubskie, zostały nadane w 1789 r., która od tego roku występuje pod nową nazwą - Dobrzyń. Po drugim rozbiorze Polski, miasto dostało się pod zabór rosyjski. Administracyjnie Dobrzyń n/ Drwęcą należał do guberni płockiej i wchodził w skład powiatu i okręgu lipnowskiego. Miasto rozwijało się w szybkim tempie i było silnym konkurentem Golubia i Kowalewa (znajdujących się w zaborze pruskim ), które borykały się z ogromnymi kłopotami finansowymi i chyliły się ku upadkowi. Wraz z szybkim tempem rozwoju, rosła liczba mieszkańców Dobrzynia. W roku 1786 miasto zamieszkiwało 1300 osób, a 1880 roku Dobrzyń był już miastem większym i znaczniejszym niż Golub czy Kowalewo. W tym czasie w mieście zamieszkiwało 3665 osób, w tej liczbie 1212 Polaków, 94 Niemców i 2359 Żydów. Ważną rolę w gospodarce miasta odgrywał handel, którym prawie wyłącznie zajmowali się Żydzi. Równie silną pozycje w Dobrzyniu n/ Drwęcą zajmowało rzemiosło, którym z reguły, w przeciwieństwie do handlu, zajmowali się Polacy. Tu podobnie jak w innych miastach, rzemieślnicy organizowali się w cechy rzemieślnicze, których zadaniem była obrona interesów zawodowych, prowadzenie nauki rzemiosła, organizowanie wzajemnej pomocy oraz życia religijnego i towarzyskiego. Już w 1825 było w Dobrzyniu ponad 100 rzemieślników. Z kolei w roku 1880 można odnotować: 80 szewców, 55 krawców (w 1825 r. było 20 sukienników ), 20 rzeźników, 12 stolarzy, 2 rymarzy, 2 blacharzy, 3 kowali, 3 ślusarzy, 2 tkaczy, 6 murarzy, 6 piekarzy, 2 cieśli, 2 kuśnierzy, 4 czapników, 6 zdunów, 2 bednarzy, 6 szklarzy, 4 szwaczki i 1 malarza . Rzemieślnicy zbywali swoje wyroby na jarmarkach, które odbywały się w mieście 6 razy w roku oraz targach, które miały miejsce we wtorki i piątki. W latach 1807-1815 Dobrzyń n/ Drwęcą wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. W okresie tym, doszło do załamania monopolistycznych pozycji cechów. W 1809 r., uchwalona została tzw. Opłata patentowa, na podstawie której m. in. zniesiono jakiekolwiek opłaty na rzecz cechu. W 1811 r., postanowieniem sejmu w Księstwie Warszawskim wprowadzono wolność rzemiosła, znosząc tym samym przymus cechowy. Po 1815 r. Dobrzyń n/ Drwęcą znalazł się w granicach Królestwa Polskiego. W 1866 r., powiat lipnowski podzielono na dwa powiaty: rypiński i lipnowski. Po dokonaniu podziału administracyjnego Dobrzyń n/ Drwęcą wszedł w skład powiatu rypińskiego. Sprawy związane z organizacją i wykonywaniem rzemiosła na terenie Królestwa Polskiego, zostały uregulowane ustawą rzemieślniczą z dnia 31 XII 1816 r. Wszystkie cechy podporządkowane zostały jednolitym przepisom prawnym. Ustawa znosiła autonomię i lokalny charakter cechów oraz zamknięty, na wpół stanowy system rekrutacji. Wstęp do nich stał się wolny, także dla osób wyznania mojżeszowego. W przypadku zgromadzeń dobrzyńskich poświadczona jest obecność mistrzów pochodzenia żydowskiego. Samo pojecie „cech” zniknęło z terminologii oficjalnej, a zastąpione zostało określeniem - „zgromadzenie rzemieślnicze”. Cechy mogły być tworzone w każdym mieście, w którym znajdowało się co najmniej dziesięciu rzemieślników określonej profesji . W strukturze wewnętrznej zgromadzeń rzemieślniczych nadal obowiązywała trójstopniowa hierarchia - majster, czeladnik, uczeń. Uczeń odbywał naukę zwaną terminem, na zasadach określonych w umowie zawartej pomiędzy rodzicami ucznia a majstrem . Umowa zatwierdzana była przez urząd starszych, który nadzorował przebieg terminu, a także obowiązany był do interwencji w sprawach spornych. Ustawa rzemieślnicza z 1816 r., nie precyzowała czasu terminowania ucznia, co prowadziło do nadużyć ze strony majstrów. Nakładała także na uczniów konieczność nabycia wiedzy szkolnej w zakresie elementarnym, a nauka realizowana była w szkołach rzemieślniczych niedzielnych. Warunkiem pomyślnego ukończenia terminu było zdanie egzaminu z zakresu wiedzy katechizmowej, czytania i pisania. Brak zdanych egzaminów skutecznie hamował awans terminatora na czeladnika. Kolejny stopień w hierarchii cechowej adept rzemiosła osiągał po zdaniu egzaminów czeladniczych i wniesieniu stosownych opłat. Czeladnik odbywał wędrówkę w celu poznania swego zawodu po innych miastach i krajach, co nie mogło jednak trwać krócej niż dwa lata. Po przybyciu do miasta, czeladnik był zobowiązany w myśl ustawy z 1816 r., zgłosić się do urzędu starszych właściwego jego profesji zgromadzenia. Urząd starszych dopiero kierował czeladnika do określonego warsztatu. W czasie wędrówki czeladnik mógł otrzymać pracę jedynie na podstawie ważnej książeczki rzemieślniczej. Obowiązek ten wprowadzała ustawa z 1816 r. Czeladnik nie posiadający książeczki traktowany był jak włóczęga i groziły mu sankcje policyjne. Majster stał najwyżej w hierarchii w zgromadzeniu rzemieślniczym. Mógł nim zostać czeladnik po ukończeniu obowiązującego okresu pracy, praktyki zawodowej i wędrówki czeladniczej. Ubiegający się o tytuł mistrzowski czeladnik zobowiązany był wykonać zleconą przez urząd starszych zgromadzenia tzw. Sztukę mistrzowską, ocenianą przez biegłych. Po zatwierdzeniu sztuki mistrzowskiej i po wniesieniu opłaty był wpisywany do ksiąg. Zgromadzenia rzemieślnicze spełniały również funkcje socjalne. Często udzielano wsparcia dla chorych czeladników i uczniów, opłacano pogrzeby zmarłych członków, pomagano wdowom i sierotom. Pomyślny stosunkowo okres rozwoju Dobrzynia n/ Drwęcą na przełomie XIX i XX w., przerwał wybuch I wojny światowej. Działania wojenne nie dotknęły bezpośrednio miasta, jednak skutki wojny odbiły się na nim wyraźnie ujemnie. Dobrzyń wraz Golubiem wyzwolone zostały 17 stycznia 1920 r., a w tydzień później na mocy zarządzenia Naczelnej Rady Ludowej władza przeszła w ręce administracji polskiej. Już 16 XII 1922 powołano do życia cech zjednoczony zrzeszający w swych szeregach stolarzy, cieśli, kołodziejów, murarzy, dekarzy, zdunów, blacharzy. Jedną z najpoważniejszych trudności, na jakie natrafiło rzemiosło w pierwszych latach niepodległości był brak jednolitego ustroju prawnego, a co za tym idzie, jednoznacznego określenia sytuacji rzemiosła. Kompleksowe uregulowania na tym polu przyniosło dopiero rozporządzenie Prezydenta RP z 7 VI 1927 r., o prawie przemysłowym, zwane także ustawą przemysłową. W prawie przemysłowym obowiązkiem cechu wobec władzy nadzorczej było zawiadamianie o każdym zebraniu, na które ta mogła przysłać swego przedstawiciela. Cech wysyłał władz nadzorczej swój budżet, nie do zatwierdzenia lecz do wiadomości. Władza nadzorcza posiadała władzę zawieszania członków zarządu, a w określonych wypadkach rozwiązania cechu. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 26 X 1928 r., o zakresie czynności instruktorów korporacji przemysłowych stworzona został specjalna instytucja mająca za zadanie nadzór prewencyjny nad cechami. Powołani wówczas instruktorzy korporacji przemysłowych mieli prawo zażądania od cechu informacji dotyczących jego działalności oraz wglądu we wszystkie dokumenty i protokoły organizacji. Ustawa z 1934 r., o zmianie prawa przemysłowego, ograniczała kompetencje cechów poprzez pozbawienie je prawa do działalności gospodarczej. Cechy miały działać jedynie na polu kulturalno-oświatowym i częściowo socjalnym. Rozporządzenie ministra przemysłu i handlu z 29 II 1936 r., powiększyło władze cechu o komisję rewizyjną. Kompetencje Walnego Zebrania i Zarządu cechu nie uległy większym zmianom. Obowiązkiem wynikającym z uprawnień władzy nadzorczej było przesyłanie do Izby Rzemieślniczej i Starostwa Powiatowego odpisów uchwał podjętych na walnym zebraniu. W 1938 r. uchwalono nowelę do prawa przemysłowego. Wprowadziła ona przymus cechowy w formie fakultatywnej. Jeżeli większość rzemieślników zamieszkałych na terenie danego odwodu administracyjnego nie większego niż powiat zażądała od władzy administracyjnej zezwolenia na założenie cechu przymusowego to władza takie zarządzenie wydawała. Zarządzenie to obejmowało wszystkich rzemieślników danego obwodu. Nowe przepisy nałożyły na cech następujące obowiązki: obronę interesów gospodarczych członków, popieranie rozwoju technicznego i gospodarczego rzemiosła oraz organizowanie, popieranie spółek i spółdzielni celem obrony wspólnych interesów. W latach międzywojennych w Dobrzyniu n/ Drwęcą znajdowało się wiele drobnych warsztatów rzemieślniczych, a w tym szewskich, ślusarskich, krawieckich, piekarniczych, rzeźnickich, kowalskich, stolarskich, a także zegarmistrzowskich, siodlarskich i garncarskich. Cechy miasta Dobrzynia podlegały Izbie Rzemieślniczej we Włocławku. Izba Rzemieślnicza we Włocławku, została powołana Rozporządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 21 XII 1927 r., o ustanowieniu izb rzemieślniczych, wyznaczeniu ich siedzib i okręgów. Obejmowała swym obszarem województwo warszawskie. Od 1938 r. w wyniku przyłączenia powiatu rypińskiego wraz z miastem Dobrzyniem n/ Drwęcą do województwa pomorskiego, cechy miasta Dobrzynia n/Drwęcą podlegały Izbie Rzemieślniczej w Toruniu. Głównym zadaniem Izby było prowadzenie szkolenia zawodowego, które miało ułatwić rzemiosłu skuteczne przeciwstawienie się konkurencji przemysłu. Izby Rzemieślnicze nadzorowały jedynie sprawy uczniowskie i szkoleniowe, nie mając przy tym statutowych uprawnień do sprawowania kontroli nad cechami. W tym czasie w Dobrzyniu n/ Drwęcą istniały nieliczne cechy: Zjednoczony, Rzeźnicki, Piekarski, Stelmachów. Z zachowanych protokołów, cechu Stolarsko-Ciesielsko-Kołodziejsko-Murarsko-Dekarsko-Zduńsko-Blacharskiego, można stwierdzić, że władzami cechu były: 1. Walne Zebranie; 2. Zarząd. Walne Zebranie zwoływał i przewodniczył mu starszy cechu lub jego zastępca - podstarszy. Zwołać je mogła władza nadzorcza. Do zakresu działania Walnego Zebrania należał m. in.: wybór zarządu, uchwalanie budżetu, regulowanie nauki zawodu, wybór członków komisji egzaminacyjnej. Zarząd cechu składał się ze starszego cechu, podstarszego, członków zarządu oraz ich zastępców. Zarząd cechu zawiadywał m. in.: majątkiem cechu w zgodzie z uchwałami Walnego Zebrania, załatwiał bieżące sprawy cechu. Powiadamiał władzę nadzorczą o zebraniach (w tym przypadku Starostwo Rypińskie ), a także przyjmował zawierane przed cechem umowy o naukę oraz wydawał świadectwa ukończenia nauki w rzemiośle. Z zachowanych materiałów wynika, że cech ten należał do Wojewódzkiego Stowarzyszenia Cechów Rzeźników w Warszawie. Posiadał on również własny sztandar cechowy oraz pieczęcie. Cech prowadził również działalność charytatywną na rzecz biednych dzieci. Majątek cechu stanowiła wówczas: 1 księga przychodów i rozchodów, 1 zeszyt protokołów, zeszyt do wpisywania uczniów, 1 statut cechu, regulamin sądu polubownego, pieczęć cechu, pudełko z tuszem.