1. Zarząd Gminny gminy Błonie i Gminna Rada Narodowa gminy Błonie w Ostrowach 1945-1950 (83 j.a.): Dział ogólno-organizacyjny, l. 1945 - 1950 sygn. 2 - 32, 91, 94, 108 - 109 (35 j.a.): protokoły organów kolegialnych (zarządu gminnego, zebrań sołtysów, gminnej rady, prezydium gminnej rady, gminnych komisji: finansowo-budżetowej, drogowej, oświatowej, kontroli społecznej; protokoły lustracji biura zarządu i zarządzenia poinspekcyjne, orzeczenia komisji mieszkaniowej, sprawy personalne członków organów gminy i pracowników gminy, listy sołtysów i podsołtysów; sprawy oświaty, w tym odbudowy szkół w Szubinie i Kajewie; projekty uchwał w sprawie zmiany granic gminy, protokół wizytacji składnicy akt. Dział finansowo-budżetowy, l. 1945 – 1947, sygn. 33 - 45 (13 j.a.): sprawy ustalenia i wykonania budżetu gminy, w tym dla instytucji opiekuńczych, arkusze kwalifikacyjne dla akcji Pomocy Dzieciom Warszawy, wykazy kategorii podopiecznych, sprawozdanie organizacyjno-finansowe gminy wg stanu w dn. 1.VII.1945 r.; roczne sprawozdania rachunkowe, subwencje celowe, wykazy poborów pracowników, wykazy pożyczek na odbudowę budynków, sprawy różnych podatków, księgi biercze (Danina Narodowa, Na Powodzian). Dział gospodarki gminnej, l. 1945 – 1950, sygn. 46 - 52, 54 - 55 (9 j.a.): sprawy rolne: wykazy gospodarstw imienne i powierzchniowe, klasyfikacja gruntów, statystyki ilości mieszkańców, świadczeń rzeczowych, pogłowia zwierząt, zestawienia dotyczące plonów ogólnych zbiorów w gospodarstwach, spisy powierzchni użytków i zasiewów, wykaz lasów i sadów; dobrowolne umowy sprzedaży gospodarstw i przejęcia na Skarb Państwa w związku z przesiedleniami na Ziemie Odzyskane. Dział administracyjno-społeczny, l. 1945 – 1949, sygn. 57 - 63 (7 j.a.): protokoły posiedzeń Gminnego Komitetu Opieki Społecznej, sprawy ubezpieczeń społecznych (zasiłki rodzinne, zaopatrzenie matek i dzieci w mleko, koszty leczenia), karty rejestracyjne do akcji "Chrzestni Rodzice w USA", sprawy związane z oświatą (informacje o zebraniach nauczycieli i komisji oświatowej, dane ogólne dotyczące szkolnictwa w gminie, wykazy nauczycieli), obchody „Tygodnia Mórz, powołanie Gminnej Komisji Dokumentarnej i Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza. Dział administracyjny, l. 1945 – 1951, sygn. 64 - 82 (19 j.a.): ewidencja i kontrola ruchu ludności - poświadczenia zamieszkania, księgi kontroli ruchu ludności, dane o stanie ludności i osadnictwa, wnioski na przesiedlenie na Ziemie Odzyskane; powszechny spis ludności 1946, tymczasowe świadectwa tożsamości, statystyka ludności w gminie wg narodowości, sprawozdania ze stanu ludności i osadnictwa repatriantów, wykazy i karty rejestracyjne Niemców oraz osamotnionych dzieci niemieckich; wykazy szkód i strat wojennych, sprawy odbudowy; deklaracje przyjęcia do Polskiego Związku byłych Więźniów Politycznych. 2. Prezydium Gminnej Rady Narodowej w Ostrowach 1950 - 1954 (23 j.a.): Dział ogólno-organizacyjny, l. 1950 – 1954, sygn. 83 - 90, 92 - 93, 95 (11 j.a.): protokoły sesji gminnej rady narodowej, posiedzeń prezydium gminnej rady narodowej i komisji gminnej rady narodowej; sprawozdania z działalności (wybory komisji, sprawa spisu powszechnego, II Światowego Kongresu Pokoju, zbiórka na dzieci koreańskie); sprawy osobowe członków organów kolegialnych (wykazy imienne, statystyka, wykaz pieczęci po zniesionym zarządzie gminnym. Dział finansowo-budżetowy, l. 1950-1953, sygn. 110-111 (2 j.a.): budżety: rady i prezydium rady narodowej. Dział gospodarki gminnej, l. 1945 – 1952, sygn. 96-97 (2 j.a.): materiały opisowe i statystyczne dotyczące charakterystyki gminy; sprawy rolnictwa, raporty z wykonania robót na drogach gminnych. Dział administracji społecznej, 1951 r., sygn. 100 (1 j.a.): ewidencja i charakterystyka świetlic gminnych. Dział administracyjny, l. 1950 – 1954, sygn. 101-107 (7 j.a.): sprawy ewidencji ludności na terenie gminy (wykazy Niemców z terenu gminy Ostrowy i powiatu, sprawy wydawania wyciągów z ksiąg ludności, akcja wprowadzenia nowych rejestrów meldunkowych, imienne wykazy dokumentów metrykalnych z terenu gminy Ostrowy przesłanych do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Komendy Milicji Obywatelskiej w Kutnie); domowe (gromadzkie) książki meldunkowe.

Po zakończeniu II wojny w związku z zupełnie nową rzeczywistością polityczną stopniowo następowały zmiany w systemie zarządzania gminami. Założenia nowego ustroju Polski zaczęły się formować jeszcze w czasie okupacji niemieckiej, z powstaniem Krajowej Rady Narodowej i ogłoszonym 1.01.1944 r. Tymczasowym Statutem Rad Narodowych. Powołany przez KRN Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego ogłosił swój manifest o sprawowaniu władzy poprzez rady narodowe wszystkich szczebli. Podstawy prawne działania samorządu gminnego w nowych okolicznościach ustalone zostały Ustawą z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych (Dz. U. RP z 1944 r. Nr 5, poz. 22) określającą rady narodowe jako organy uchwałodawcze i samorządowe oraz dekret PKWN z dnia 23 listopada 1944 r. o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego, który radom narodowym nadawał pozycję reprezentantów tego samorządu (Dz. U. z 1944, nr 14, poz. 74). Pozycja ta została sprecyzowana wyraźnie w znowelizowanej ustawie o zmianie ustawy z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych z 03.01.1946 r. (Dz. U. z 1946 r nr 3, poz. 19), która ustanawiała rady gminne jako podstawowe ogniwa władzy państwowej. Rady narodowe stały się organami uchwalającymi i kontrolującymi. Do kompetencji rad należały sprawy: 1) planowanie działalności publicznej (głównie uchwalanie budżetu i planu świadczeń w naturze) 2) powoływanie i kontrola samorządowych organów wykonawczych 3) ustalanie zawierania umów w sprawach pożyczek i zarządzanie majątkiem gminy 4) uchwalanie regulaminu obrad rady i komisji. Rady narodowe wybierały ze swego grona prezydium (organ wykonawczo-zarządzający) złożony z przewodniczącego, zastępcy oraz trzech członków. Prezydium zwoływało posiedzenia rady przynajmniej raz w miesiącu, czuwało nad wykonaniem uchwał oraz posiadało inicjatywę uchwałodawczą. Ponadto rady narodowe mogły powoływać komisje - organy pomocnicze w ściśle określonych zadaniach. Członkami komisji byli radni oraz osoby spoza rady (w razie potrzeby). Organem wykonawczym gminnej rady narodowej był zarząd gminy, złożony z wójta, podwójciego (wybór zatwierdzał starosta) i trzech członków. Jego działalność polegała na wykonywaniu postanowień rady w zakresie wszystkich podejmowanych przez nią spraw. Zarząd pracował nad projektami gminnych planów gospodarczych, budżetów gminnych, przygotowywał projekty opłat, zarządzał przedsiębiorstwami gminnymi. Zajmował się także sprawami organizacyjnymi gminy w zakresie dzierżawy nieruchomości, sprawami oświaty, kultury i sztuki, opieki społecznej, zdrowia. W związku ze wspomnianą nowelizacją pozostawała Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Skarbu Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej ( Dz. U. z 1946 r nr 3, poz. 17). Cała ta struktura ustrojowa gminy wynikająca z nowo wprowadzonych przepisów realizowana była stopniowo. Tuż po wyzwoleniu organizacja samorządu gminnego funkcjonowała jeszcze na zasadach z okresu II RP. Nadal istniały gromady wiejskie z sołtysami i radami gromadzkimi. Gmina Błonie z siedzibą w Ostrowach była jedną z 12 gmin, w powiecie kutnowskim, w województwie łódzkim. W jej skład wchodziło 13 gromad: 1/Bzówki (wieś Bzówki, folwark Bzówki i kolonia Bzówki) 2/ Grodno Nowe (wieś Grodno parcel) 3/ Grodno (wieś Grodno, wieś Grodno A) 4/ Kajew (wieś Kajew, folwark Błonie) 5/ Lipiny (wieś Lipiny, osada Leśniczówka, Osada leśn. Bażantarnia 6/ Nowa Wieś (wieś Nowa Wieś) 7/ Nowe Ostrowy (Kolonia Nowe Ostrowy, stacja Krośniewice, stacja Ostrowy) 8/ Ostrowy (wieś Ostrowy, Folwark Ostrowy, cukrownia Ostrowy 9/ Pomarzany (wieś i folwark) 10/ Szubina (wsie: Szubina, Iwiczna, osada leśniczówka Szubina, folwark Szubina 11/ Wola Pierowa (Wieś, folwark Wola Pierowa, Wola Poduchowna) 12/ Wołodrza (wieś, wieś, folwark i osada Leśna Perna) 13/ Zieleniec (kolona Zieleniec i folwark Kołomia). Obszar gminy wynosił w 1947 r. 64 km² i zamieszkany był przez 5997 osób [1]. Na posiedzeniu rady 27.04.1946 r. podjęto uchwałę nr 106 w sprawie przemianowania nazwy Zarządu Gminnego Gminy Błonie w Ostrowach na Zarząd Gminny w Ostrowach z uwagi na funkcjonowania identycznej gminy w powiecie błońskim [2]. Natomiast w dokumentacji spotykamy różne formy nomenklatury organów gminnych (np. Zarząd Gminny w Ostrowach gminy Błonie, Prezydium Gminnej Rady Narodowej w Ostrowach, czy Gminna Rada Narodowa gminy Błonie w Ostrowach). W grudniu 1948 r. Wydział Powiatowy w Kutnie pismem L.I.S. 5a/2/48 skierowanym do Zarządu Gminnego polecił „spowodowanie” podjęcia uchwały przez radę gminy w sprawie zniesienia gminy Błonie i utworzenia gminy wiejskiej Ostrowy w pow. kutnowskim. Rada dn. 22.12.1948 r. podjęła uchwałę w tej sprawie nr 239/1948 [3]. Ostatecznie jednak nazwę gminy zmieniono dostosowując ją do siedziby gminy dopiero z dniem 21.09.1953 r. na podstawie Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 10.09.1053 w sprawie zmian nazw niektórych gmin w woj. łódzkim (Dz.U. 1953.42.199, § 1, pkt 2). Na terenie gminy Błonie od początku lutego 1945 r. poszczególne gromady dokonywały wyborów kandydatów na członków rady gminnej oraz funkcjonariuszy samorządu gminnego. 5 lutego zarządzeniem Komendanta Wojennego w Dąbrowicach (sic!) zebranie sołtysów wyłoniło wójta gminy Błonie w osobie Jana Janiaka, zastępcę Wacława Woźniaka oraz sekretarza Władysława Szydłowskiego, 3 radnych i referenta do spraw propagandy [4]. Na zebraniu gromadzkiej rady narodowej w dniu 22.02.1945 r. dokonano wyboru 12 członków gminnej rady [5]. W tym pierwszym okresie na członków organów gminnych wybierano jeszcze osoby z samorządu przedwojennego, cieszące się szacunkiem mieszkańców, np. Skórkowski Ludwik, sekretarz gminy do końca maja 1945 r. pracował w samorządzie gminnym od 1917 r. (nb. od 1 czerwca tego roku zatrudniony został w Zarządzie Miejskim w Kutnie) [6]. Wkrótce zaczęło się to zmieniać w związku z tendencją do powoływania „swoich ludzi”, tzn. osób związanych z PPR (PZPR) czy organizacji społecznych kontrolowanych przez nowe władze, ludzi o niskim statusie majątkowym. Zgodnie z zarządzeniem Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi z 2.03.1945 r. w sprawie wyboru członków zarządu gmin i miast, (zgodnie z dekretem PKWN z 23.11.1944 r. o organizacji zakresie działania samorządu terytorialnego), na posiedzeniu 11 marca Gminna Rada Narodowa Gminy Błonie (w protokołach także zapis: Narodowa Rada Gminna gminy Błonie) spośród swoich członków dokonała wyboru prezydium rady (Józef Komorowski, Józef Gwiazdecki, Jan Borkowski i przewodniczącego rady (Ryszard Falborski, następnie Kazimierz Xsiężopolski). Jednocześnie w tajnym głosowaniu wybrano 3 członków Zarządu Gminnego w Ostrowach (Leon Łuczak, Jan Iwiński oraz Ksawery Wronkowski). Rada powołała również pełnomocnika do spraw reformy rolnej w osobie Stefana Graczyka oraz zastępców: Stefana Małachowskiego i Jana Graczyka. [7]. Wszyscy wybrani byli „bezrolni lub małorolni”. Zarząd miał do pomocy urząd gminy z sekretarzem oraz urzędnikami (referentami). Na posiedzeniu rady 9 maja 1945 r. uchwalony został m. in. tymczasowy statut etatów stanowisk służbowych dla pracowników zarządu gminnego, statuty różnych podatków oraz budżet na okres 3 miesięcy (1.04-30.06). Wyłoniono wówczas organy pomocnicze rady, pięć 3-osobowych komisji: rolną, rewizyjną, oświatową, aprowizacyjną i drogową. Z czasem komisji przybywało (np. gminna komisja opieki społecznej, mieszkaniowa, komisja daniny narodowej). Pracownicy gminy wykonywali swoje obowiązki według struktury: I - sekretarz (sprawy ogólno-organizacyjne, kontrola wewnętrzna, majątek gminy, przedsiębiorstwa gminne, budżety, dział gospodarki gminnej, sprawy personalne, protokoły organów kolegialnych), II – referat podatkowy – sprawy podatków i z zakresu poruczonego, III – referat wojskowy, sprawy dot. wojskowości, ewidencji i ruchu ludności, IV – referat rolny, V – referat aprowizacji oraz przemysłu i handlu [8]. Przedstawiona struktura organizacyjna władz gminnych istniała do 1950 r., kiedy to ustawa z 20.III.1950 r. o terenowych organach władzy państwowej (Dz. U., nr 14, poz. 130) zniosła zarządy gminne, stanowiska wójta i podwójciego - ich kompetencje przejęły prezydia gminnych rad narodowych. Pierwsza uroczysta sesja, na której rada powołała Prezydium Gminnej Rady Narodowej odbyła się 21.06.1950 r. W skład Prezydium weszli: Mieczysław Szubka (przewodniczący), Romualda Sapińska (z-ca), Jan Janiak (sekretarz, pracujący w zarządzie gminnym od 1930 r.), członkowie: Tadeusz Kowalewski oraz Władysław Iwiński (4 osoby z PZPR, 1 przedstawiciel PSL). Do zadań przewodniczącego należała reprezentacja gminy na zewnątrz i sprawy gospodarcze, zastępca prowadził rachubę i nadzorował działalność działu finansowego, sprawy socjalne i kultury. Sekretarz zaś prowadził sprawy ogólno-administracyjne oraz nadzorował referat wojskowy i rolny. Na sesji 19 lipca 1950 r. powołano 7 komisji: 1/ Zdrowia, pracy i pomocy społecznej 2/ Gospodarki drogowej 3/ Finansowo-budżetowej 4/ Oświaty i kultury 5/ Urządzania osiedli 6/ Rolnej 7/ Współdziałania do wymiaru i poboru podatku gruntowego [9]. Ostatnie posiedzenie Prezydium Gminnej Rady Narodowej w Ostrowach odbyło się 24.12.1954 r. Kolejna Ustawa z dnia 25 IX 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych (Dz. U. nr 43, poz. 191) zlikwidowała gminne rady narodowe, a w ich miejsce powołane zostały gromadzkie rady narodowe. Przypisy: [1] Archiwum Państwowe w Płocku Oddział w Kutnie, dalej: APPŁ/OK, zespół 51/28/0 Starostwo Powiatowe w Kutnie 1945-1950, sygn. 3, k. 1. [2] APPŁ/OK, zespół 51/16/0 Gminna Rada Narodowa w Ostrowach, dalej: GRN w Ostrowach, sygn. 4, s. 118. [3] APPŁ/OK, GRN w Ostrowach sygn. 20, s. 69, 71. [4] APPŁ/OK, GRN w Ostrowach, sygn. 2, s. 3-7. [5] APPŁ/OK, GRN w Ostrowach, sygn. 3, s. 61-53. [6] APPŁ/OK, GRN w Ostrowach, sygn. 2, s. 44. [7] APPŁ/OK, GRN w Ostrowach, sygn. 2, k. 15 oraz sygn. 4, s. 14, 17. [8] ibidem, s. 53. [9] APPŁ/OK, zespół 51/29/0 Wydział Powiatowy w Kutnie, sygn. 58, k. 410-412.