W AGAD przechowywane są księgi metrykalne i akta z parafii prawosławnych z terenów dawnych diecezji: wołyńskiej, wileńskiej i litewskiej (dla terenów polskich po zakończeniu I wojny: lidzkiej, a następnie wileńskiej), grodzieńskiej i sporadycznie pińsko-poleskiej, utworzonej w dwudziestoleciu międzywojennym. Są to księgi urodzeń, ślubów i pogrzebów/zgonów oraz akta wytworzone przez kancelarie parafialne (m. in. wykazy dochodów i rozchodów cerkwi i bractw działających przy parafiach, protokoły badań przedślubnych, korespondencja z Wołyńskim Konsystorzem Prawosławnym).

W okresie przedrozbiorowym Kościół prawosławny w Rzeczypospolitej liczył kilkaset tysięcy wyznawców, którzy zamieszkiwali wschodnie obszary kraju, głównie województwa: mścisławskie, witebskie, nowogrodzkie, wołyńskie, brzeskie, okolice Słucka i Pińska oraz Ukrainę płd.-wsch. (województwo kijowskie i bracławskie). W kraju istniała jedna diecezja prawosławna – białoruska, z siedzibą w Mohylewie. Miejscowości nie objęte władzą tej diecezji zależały do ośrodków położonych poza granicami Rzeczypospolitej: prawosławnej metropolii kijowskiej i biskupstwa perejesławskiego. Kiedy po pierwszym rozbiorze Rosja zajęła tereny, na których znajdował się Mohylew i ok. 130 parafii prawosławnych, prawosławie w Polsce pozostało bez biskupa, a jego główny ośrodek przesunął się na Podlasie i Polesie (okolice Słucka i Pińska). Po rozbiorach zdecydowana większość ludności prawosławnej, zamieszkałej na terytorium Polski, znalazła się w granicach cesarstwa rosyjskiego, a parafie podporządkowane zostały rosyjskiej hierarchii cerkiewnej. Jednocześnie na terenach tzw. „ziem zabranych” nasiliły się dążenia do likwidacji kościoła greckokatolickiego. Założone w 1828 r. Kolegium Duchowne grecko-unickie już w 1837 r. zostało wyłączone spod kompetencji ministra spraw wewnętrznych i uzależnione od ober-prokuratora Synodu prawosławnego. W lutym 1838 r. na synodzie w Połocku biskupi greckokatoliccy – zwolennicy zjednoczenia oraz inni przedstawiciele duchowieństwa podjęli decyzję o przystąpieniu do prawosławia. W marcu 1839 r. cesarz Mikołaj I po porozumieniu się z władzami Cerkwi prawosławnej wyraził na to zgodę. W następnych tygodniach przystąpiono do stopniowej likwidacji parafii greckokatolickich; wszelkie przejawy oporu tłumiono siłą. Po akcie zjednoczenia dotychczasowe diecezje unickie otrzymały nowe granice, a Kolegium Duchowne przemianowano na Prawosławne Kolegium Białoruskie. Parafie prawosławne z dawnych ziem polskich znalazły się głównie w graniach eparchii (diecezji): wołyńskiej i wileńskiej-litewskiej. W 1900 r. powstała nowa diecezja grodzieńska poprzez wydzielenie z eparchii wileńskiej i litewskiej. Po zakończeniu I wojny światowej i ustaleniu wschodnich granic odrodzonego państwa polskiego (traktat ryski z 18 III 1921 r. i przyłączenie Wileńszczyzny w lutym 1923 r.), na terytorium Rzeczypospolitej znalazły się ponad 3 mln ludności prawosławnej, rozmieszczonej w województwach: białostockim, poleskim, lubelskim, wołyńskim, nowogródzkim i wileńskim. Świeccy wyznawcy prawosławia byli w ogromnej większości Białorusinami i Ukraińcami; wśród duchowieństwa znaczną liczbę stanowili natomiast Rosjanie (którymi byli wszyscy biskupi prawosławni). 30 I 1922 r. minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego ogłosił „Tymczasowe rozporządzenie o stosunku Rządu do Kościoła Prawosławnego w Polsce”, oparte na wyznaniowych artykułach konstytucji z 1921 r. Na ziemiach polskich zorganizowano pięć diecezji: warszawsko-chełmską, grodzieńską, poleską, wileńską i wołyńską, z określoną, w każdej z nich, liczbą parafii i podzielonych terytorialnie na dekanaty. Na czele Kościoła prawosławnego stał metropolita, który przewodził soborowi biskupów polskich diecezji prawosławnych. 14 VI 1922 r. sobór biskupów prawosławnych uchwalił autokefalię, czyli niezawisłość polskiej Cerkwi, wbrew zakazowi dotychczasowego formalnego jej zwierzchnika, rosyjskiego patriarchy Nikona. Ważnym wydarzeniem było uznanie (thomos) autokefalii, 13 XI 1924 r. przez patriarchę ekumenicznego w Konstantynopolu Grzegorza VII (cieszył się on ogromną powagą w całym prawosławiu) oraz synod patriarszy. 17 IX 1925 r. ogłoszono oficjalnie autokefalię w soborze św. Marii Magdaleny (metropolitalnym) w Warszawie. Cerkiew prawosławna w Polsce przyjęła nazwę: Polski Autokefaliczny Święty Kościół Prawosławny (statut uchwalono 13 IV, 5 VI i 1 XII 1925 r.). Naczelną władzą w Cerkwi był sobór biskupów z metropolitą warszawskim na czele. W 1929 r. wschodnie eparchie polskie liczyły: poleska: 26 dekanatów i 320 parafii; wileńska: 17 dekanatów i 163 parafie; wołyńska: 56 dekanatów i 680 parafii. Taka organizacja kościoła prawosławnego utrzymała się aż do wybuchu II wojny światowej. W wyniku agresji wojsk sowieckich na wschodnie tereny Rzeczypospolitej, zajęte zostały także istniejące w ich obrębie diecezje prawosławne. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, 22 VI 1941 r. tereny te przeszły pod okupację niemiecką. Jednocześnie nasilił się ruch nacjonalistyczny. 30 VI 1941 r. w porozumieniu z metropolitą lwowskim obrządku unickiego Andrzejem Romanem Szeptyckim proklamowana została „niepodległość” Ukrainy. Wprowadzono niezależną od patriarchatu moskiewskiego Autokefaliczną Ukraińską Cerkiew Prawosławną, której metropolitą został arcybiskup łucki Polikarp Sikorski. Utworzono wówczas eparchię krakowsko-łemkowską, podzieloną na dekanaty (zob. zespół 456). W 1944 r. Ukraina została zajęta przez wojska sowieckie.

zespół częściowo zmikrofilmowany i zeskanowany, stan zachowania nie do ustalenia. Księgi przekazuje: Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 Warszawa