1. Zarządzenia i regulaminy 1974, 1976-1977, 1981-1990, sygn. 1-2; 2. Planowanie 1962-1989, sygn. 16, 21, 26, 28, 31, 39, 40, 47,48, 52, 53, 59, 63, 69, 85, 90, 94, 101, 105, 115, 121, 125, 127, 131, 138, 143, 151, 154, 158, 166, 170, 186, 192, 194, 198; 3. Sprawozdawczość finansowa 1954-1993, sygn. 1-3, 5-13, 15, 17, 18, 20, 22-25, 27, 30, 32, 34, 36, 37, 41, 42, 44, 45, 49, 54, 55, 60, 62, 64, 70, 71, 73, 75, 79, 83, 86, 91, 99, 102-104, 106, 109, 116, 122, 123, 126, 128, 132, 133, 135-137, 139, 140, 144, 145, 148-150, 152, 153, 155, 156, 160, 161, 163, 168, 169, 172-175, 177-182, 191; 3.1. Bilanse i protokoły badania bilansu 1954-1993, sygn. 1-3, 5, 13, 17, 18, 22, 27, 32, 42, 49, 54, 60, 64, 70, 71, 86, 91, 102, 103, 106, 116, 122, 123, 126, 128, 132, 133, 139, 140, 144, 145, 148, 149, 152, 153, 155, 156, 160, 161, 168, 169, 172-175, 177, 178, 180; 3.2. Sprawozdania statystyczne 1959-1991, 1993, sygn. 6-12, 15, 20, 23-25, 30, 34, 36, 37, 41, 44, 45, 55, 62, 73, 75, 79, 83, 99, 104, 109, 135-137, 150, 163, 179, 181, 182, 191; 4. Sprawozdawczość ekonomiczna 1960-1962, 1965-1992, sygn. 14, 29, 35, 46, 51, 57, 66-68, 72, 74, 76-78, 80-82, 84, 87-89, 92, 96-98, 100, 107, 108, 111, 112, 117-119, 124, 129, 134, 141, 142, 147, 162, 164, 165, 183-185, 188, 189; 5. Analizy ekonomiczne 1965-1970, sygn. 33, 43, 50, 61, 65; 6. Kontrole 1957-1963, 1982-1983, 1986, 1988, 1989, 1990, sygn. 4, 19, 146, 157, 176, 190, 196, 199, 200; 7. Sprawy pracownicze oraz bezpieczeństwa i higieny pracy 1966-1969, 1974-1991, sygn. 38, 56, 58, 93, 110, 113, 114, 120, 159, 167, 171, 187, 193, 195, 197, 201.

Państwowy Ośrodek Maszynowy (POM) w Gorliczynie został zorganizowany w lipcu 1954 roku na podstawie zezwolenia Ministerstwa Rolnictwa Centralnego Zarządu Państwowych Ośrodków Maszynowych z dnia 30 czerwca 1954 roku i wpisany do rejestru tego Ministerstwa pod numerem 408 (1). Powstał na terenie obejmującym grunty oraz budynki tak zwanej resztówki z rozparcelowanego majątku pofolwarcznego w Gorliczynie, będącym własnością i w użytkowaniu Państwowego Funduszu Ziemi(2). Przedsiębiorstwo zlokalizowane było w Gorliczynie nr 155, przy głównej trasie Przeworsk-Lublin(3). W wyniku rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 9 grudnia 1976 roku w sprawie zmiany granic niektórych miast w wybranych województwach, część miejscowości Gorliczyna wraz z siedzibą POM została włączona do miasta Przeworsk(4). W związku z tym w 1977 roku Państwowy Ośrodek Maszynowy w Gorliczynie przyjął nazwę Państwowy Ośrodek Maszynowy w Przeworsku, lecz dopiero od roku 1979 zaczął posługiwać się pieczątką z nową nazwą. Po zmianie granic miasta Przeworska zmieniły się także dane adresowe przedsiębiorstwa. Od momentu tej zmiany POM w Przeworsku znajdował się przy ulicy Gorliczyńskiej 157 (5). W latach 1975-1998 zarówno miejscowość Gorliczyna jak i miasto Przeworsk administracyjnie należały do województwa przemyskiego. POM w Gorliczynie podlegał początkowo wraz z wieloma innymi państwowymi ośrodkami maszynowymi w powiecie przeworskim bezpośrednio pod Centralny Zarząd Państwowych Ośrodków Maszynowych Ekspozyturę w Rzeszowie. Instytucją nadrzędną natomiast był Centralny Zarząd Państwowych Ośrodków Maszynowych w Warszawie, który podlegał Ministerstwu Rolnictwa i Reform Rolnych. Następnie w latach 1958-1982 podlegał pod Wojewódzkie Zjednoczenie Przedsiębiorstw Mechanizacji Rolnictwa w Rzeszowie, które zmieniło swoją nazwę w 1973 roku na Zjednoczenie Technicznej Obsługi Rolnictwa (ZTOR) w Rzeszowie(6). Zjednoczenie to podlegało bezpośrednio pod Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie, a nadzór nad jego działalnością sprawował Minister Rolnictwa. Od stycznia 1983 roku na mocy decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej POM w Gorliczynie już jako POM Przeworsk został przekazany pod nadzór Wojewody Przemyskiego. Z założenia POM w Przeworsku został powołany, aby zajmować się głównie obsługą techniczną i transportową rolnictwa. Działał jak wszystkie inne ośrodki według wytycznych i norm planowych, zharmonizowanych z planami spółdzielni produkcyjnych. Zajmował się działalnością usługowo-produkcyjną oraz handlową. Posiadał własny park traktorowo-maszynowy, którym wykonywał usługi w zakresie prac polowych i transportowych(7). Obsługiwał rolnictwo w zakresie napraw i remontów kapitalnych ciągników (głównie marki Ursus C-385, Super-Zetor), ciągnikowych pomp wtryskowych, maszyn rolniczych, środków transportu używanych w rolnictwie i leśnictwie. Zajmował się obsługą gwarancyjną maszyn rolniczych, regeneracją części zamiennych. Prowadził także usługi wodno-kanalizacyjne i instalacyjno-montażowe w zakresie budowy gazociągów na rzecz przedsiębiorstw państwowych, spółdzielni produkcyjnych, gospodarstw indywidualnych, oraz szkolił kadry dla technicznej obsługi rolnictwa(8). POM w Przeworsku produkował również w swoim przedsiębiorstwie wozy ogumione i zaopatrywał w samochodowe części zamienne inne państwowe ośrodki maszynowe i przedsiębiorstwa resortu rolnictwa(9). W latach 60. XX wieku, w kooperacji z Fabryką Śrub w Łańcucie i Sanocką Fabryką Autobusów „Autosan”, przedsiębiorstwo produkowało wyroby gotowe dla przemysłu samochodowego(10). Oprócz działalności warsztatowej i eksploatacyjnej prowadziło gospodarkę przyzakładową, która obejmowała uprawy polowe (głównie buraka cukrowego) i sadownictwo(11). Pierwszym dyrektorem przedsiębiorstwa w latach 1954-1956 był Edward Kmon. Następnie byli nimi kolejno: Adam Drozd (1956-1957), lecz w zastępstwie obowiązki dyrektora pełnił Zdzisław Sobek(12), Edward Szybist (1957-1959), Stanisław Gniewek (1959-1960), Stanisław Szajnar (1960-1969) (13), Dominik Stępak (1969-1973), Bolesław Tworek (1973-1990) (14) oraz August Kogut (1990-1993) (15). W 1956 roku przedsiębiorstwo zatrudniało 34 pracowników i obsługiwało jedenaście spółdzielni produkcyjnych(16). W 1962 roku prowadziło trzy działy produkcyjne, kierowane przez samodzielnych kierowników: - dział warsztatowy - który świadczył usługi w zakresie remontów ciągników i maszyn rolniczych dla kółek rolniczych i spółdzielni produkcyjnych, zajmował się drobnymi naprawami samochodów dla użytkowników podległych resortowi rolnictwa oraz traktorów i maszyn rolniczych w ramach gwarancji fabrycznych, - dział eksploatacji - który świadczył usługi traktorowo-maszynowe z zakresu uprawy roli, zabiegów pielęgnacyjnych, chemizacji, nawożenia, oraz usługi transportowe w transporcie rolno-gospodarczym i leśnym, - dział instalacyjno-montażowy, w którym planowano założyć grupę instalacyjno-montażową o specjalności gazyfikacyjnej, lecz w rezultacie braku prac założono grupę o specjalności wodno-kanalizacyjnej(17). W 1965 roku w przedsiębiorstwie istniał również dział finansowo-księgowy, który oprócz kierownika w osobie głównego księgowego zatrudniał dwóch starszych księgowych i dwóch księgowych oraz dział zaopatrzenia połączony z administracją. Dział instalacyjno-montażowy rozwinął od tego roku swoją działalność i zmienił nazwę na dział gazyfikacyjny(18). W latach 1964-1966 nastąpiła rozbudowa przedsiębiorstwa o dwie, wyposażone we własne maszyny i warsztaty, podlegające mu filie – w Kańczudze i Zarzeczu(19). W aktach zespołu z 1969 roku znajduje się informacja o tym, że przedsiębiorstwo posiadało schemat organizacyjny zakładu, jednak nie zatwierdzony przez Wojewódzkie Zrzeszenie Przedsiębiorstw Mechanizacji Rolnictwa w Rzeszowie(20). Według dokumentacji zespołu w 1970 roku przedsiębiorstwo prowadziło następujące działy: - dział chemizacji i transportu, - dział warsztatu, - dział ekonomiczno-administracyjny(21). Działalność prowadziły równocześnie filie w Kańczudze i Zarzeczu. W dokumentach z 1968 roku znajduje się informacja, że Państwowemu Ośrodkowi Maszynowemu w Gorliczynie podlegała również Międzykółkowa Baza Maszynowa w Rozborzu(22). W latach 80. XX wieku Państwowy Ośrodek Maszynowy w Przeworsku nadal prowadził swoją działalność. W 1986 roku zatrudniał 188 pracowników(23). W związku z dużym zapotrzebowaniem na usługi w zakresie regeneracji opon do samochodów, ciągników i innych maszyn rolniczych, w Państwowym Ośrodku Maszynowym w Przeworsku został uruchomiony dział bieżnikowania. Dział ten zajmował się naprawą i regeneracją opon poprzez ich bieżnikowanie i szorstkowanie. Z usług POM w Przeworsku w tym zakresie korzystało wiele przedsiębiorstw resortu rolnictwa oraz indywidualni użytkownicy samochodów i maszyn rolniczych. Bieżnikownia funkcjonowała do końca działalności przedsiębiorstwa i była dla niego głównym źródłem utrzymania. POM Przeworsk prowadził również w tamtym okresie sprzedaż paliw płynnych i odpadów po bieżnikowaniu(24). W 1987 roku w POM Przeworsk utworzono stanowisko samodzielnego kontrolera zakładowego, który podlegał dyrektorowi przedsiębiorstwa, a w 1988 roku - dział zaopatrzenia i zbytu, który przejął obowiązki działu gospodarki materiałowej oraz nadzór nad magazynem i punktem skupu opon(25). Okres transformacji gospodarczej i ustrojowej od 1989 roku był dla kraju bardzo trudny, a brak wzorców zewnętrznych spowodował nieskuteczność wielu działań związanych z próbą ratowania gospodarki. W działalności przedsiębiorstwa zaobserwowano zmniejszenie rozmiaru prowadzonych usług oraz niskie wskaźniki płynności finansowej. W 1992 roku Wojewoda Przemyski powołał komisję w celu zbadania stanu gospodarczego Państwowego Ośrodka Maszynowego w Przeworsku. W wyniku tej kontroli stwierdzono, że sytuacja finansowa przedsiębiorstwa jest trudna, a jego działalność przynosi straty(26). Dokonano wyceny majątku przedsiębiorstwa POM Przeworsk i podjęto decyzję, że najlepszym rozwiązaniem będzie jego prywatyzacja. Dnia 30 grudnia 1992 roku Sąd Rejonowy w Przemyślu ogłosił upadłość POM Przeworsk jako przedsiębiorstwa państwowego(27). Dyrektor POM Przeworsk - August Kogut został odwołany ze stanowiska oraz upoważniony przez Wojewodę Przemyskiego do załatwienia wszystkich spraw poprzedzających wykreślenie POM z rejestrów przedsiębiorstw państwowych. Funkcję syndyka objął Krzysztof Sarna(28). Całość majątku POM początkowo wydzierżawiono, a następnie sprzedano współpracującej z POM Przeworsk spółce Geyer & Hosaja Zakłady Gumowe w Radomyślu Wielkim, która zobowiązała się do zatrudnienia części byłych pracowników POM Przeworsk, zmodernizowania przedsiębiorstwa oraz do spłacenia jego wierzytelności. Mieszkania przyzakładowe, wyłączone przed zbyciem z majątku POM Przeworsk, oddzielnie sprzedano ich lokatorom – byłym pracownikom Państwowego Ośrodka Maszynowego w Przeworsku. Ostatecznie postępowanie upadłościowe Państwowego Ośrodka Maszynowego w Przeworsku ukończono we wrześniu 1995 roku. Dokumentację upadłego przedsiębiorstwa przekazano do Archiwum Państwowego w Przemyślu(29). Przypisy: (1) Archiwum Państwowe w Przemyślu, zespół nr 1558 Urząd Wojewódzki w Przemyślu, seria 14, sygn. 37, s. 8; zespół nr 1527 Państwowy Ośrodek Maszynowy w Przeworsku, sygn. 1, s. 43. (2) Archiwum Państwowe w Przemyślu, zespół nr 1558 Urząd Wojewódzki w Przemyślu, seria 14, sygn. 37, s. 8. (3) Archiwum Państwowe w Przemyślu, zespół nr 1527 Państwowy Ośrodek Maszynowy w Przeworsku, sygn. 176, s. 1. (4) Dziennik Ustaw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1976, nr 41, poz. 245. (5) Archiwum Państwowe w Przemyślu, zespół nr 1558 Urząd Wojewódzki w Przemyślu, seria 14, sygn. 37, s. 8. (6) https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/136300 (7) Archiwum Państwowe w Przemyślu, zespół nr 1527 Państwowy Ośrodek Maszynowy w Przeworsku, sygn. 43, s. 3. (8) Tamże, sygn. 43, s. 4, 22. (9) Tamże, sygn. 4, s. 158, 171. (10) Tamże, sygn. 43, s. 21. (11) Tamże, sygn. 4, s. 158-159. (12) Tamże, sygn. 2, s. 102, 111. (13) Tamże, sygn. 4, s. 55, 93. (14) Tamże, sygn. 91, s. 62. (15) Tamże, sygn. 178, s. 1. (16) Tamże, sygn. 2, str. 137. (17) Tamże, sygn. 19, s. 4-6. (18) Tamże, sygn. 32, s. 82. (19) Tamże, sygn. 28, s. 20, sygn. 43, s. 21. (20) Tamże, sygn. 60, s. 145. (21) Tamże, sygn. 64, s. 143. (22) Tamże, sygn. 53, s. 94. (23) Tamże, sygn. 156, s. 1. (24) Tamże, sygn. 199, s. 2. (25) Tamże, sygn. 129, s. 44, 59, 69. (26) Archiwum Państwowe w Przemyślu, zespół nr 1558 Urząd Wojewódzki w Przemyślu, seria 14, sygn. 37, s. 2-5. (27) Tamże, seria 14, sygn. 51, s. 1. (28) Tamże, seria 14, sygn. 51, s. 14. (29) Tamże, seria 14, sygn. 93, s. 6, 16.