1. Sprawy organizacyjne i finansowe (protokół zdawczo-odbiorczy z przekazania w 1975 roku akt osobowych z Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy do Sądu Wojewódzkiego w Przemyślu, protokół z narady dyrektorów i kierowników warsztatów przyzakładowych w 1977 roku, korespondencja: pomiędzy Ministerstwem Sprawiedliwości a Prezesem Sądu Wojewódzkiego w Przemyślu oraz Dyrekcją Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy dotycząca spraw Zakładu, Prezesem Sądu Wojewódzkiego w Przemyślu a Radą Zakładową przy Związku Nauczycielstwa Polskiego w Przemyślu dotycząca zwolnień pracowników i likwidacji Zakładu, prośby: o zwiększenie liczby wychowanków w Zakładzie, o przydział samochodu ciężarowego oraz talonu na zakup samochodu na potrzeby Zakładu, dokumentacja dotycząca zmian w planie budżetowym wydatków oraz korekty planu finansowego na rok 1977, okólniki i instrukcje Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczące działalności zakładów poprawczych, kontrole (lustracje) i zarządzenia pokontrolne dla Zakładu, miesięczne sprawozdania statystyczne ze stanu i ruchu wychowanków w Zakładzie w 1978 roku, zestawienie wartościowe zakupionych pomocy naukowych dla Szkoły Podstawowej i Zasadniczej Szkoły Zawodowej przy Zakładzie Poprawczym w latach 1974-1977), 1975, 1977-1978, 1980, sygn. 1, 10, 78-93; 2. Sprawy kadrowe i płacowe (plany etatów i funduszu płac na lata 1976-1977, odpisy pism dotyczących funduszu nagród, tabele kalkulacyjne funduszu płac pracowników, korespondencja dotycząca spraw osobowych i płacowych pracowników Zakładu, dokumentacja dotycząca spraw osobowo-płacowych zwalnianych pracowników Zakładu), 1961, 1974-1978, 1980-1981, sygn. 4, 11, 94-99; 3. Organizacja pracy wychowawczej i dydaktycznej (arkusze organizacyjne i plany pracy na lata szkolne 1975/76-1976/77, 1979/80, plany zatrudnienia pracowników pedagogicznych na lata szkolne 1976/77-1977/78, 1979/80, przydziały czynności dla pracowników na lata szkolne 1976/77-1979/80, zaproszenia na posiedzenia Rady Pedagogicznej z lat 1977-1978, organizacja wycieczek krajoznawczych dla wychowanków i pracowników Zakładu oraz spartakiady), 1975-1978, sygn. 2, 3, 7, 100-111, 151-153; 4. Nadzór nad wychowankami (postępowania wyjaśniające w sprawach ucieczek wychowanków z Zakładu w latach 1977-1980, zestawienie ucieczek wychowanków z Zakładu za lata 1974-1977, sprawy wychowanków, wykazy: zmian ewidencyjnych wychowanków, wychowanków typowanych do zwolnienia z Zakładu, analiza stosowania kary izolatki w latach 1976-1977), 1977-1980, sygn. 5, 6, 8, 9, 112-121; 5. Działalność wychowawcza (dzienniki pracy z grupami wychowawczymi w latach 1968-1969, 1972-1973, 1975-1976, 1979-1980, sprawozdanie z zajęć rekreacyjno-świetlicowych w roku szkolnym 1976/77, nagradzanie wychowanków nagrodami pieniężnymi za prace na rzecz Zakładu i środowiska, współzawodnictwo międzyzakładowe), 1968-1969, 1972-1973, 1975-1980, sygn. 56-77, 122-124; 6. Sprawy związane z działalnością warsztatów szkolnych (wykaz środków trwałych sprowadzonych do warsztatów szkolnych oraz zestawienie wartościowe zakupionych pomocy naukowych dla warsztatów w latach 1974-1977, wykaz uczniów którzy w latach 1973-1974 uzyskali kwalifikacje zawodowe, zestawienie produkcji według asortymentów, kooperantów, ilości i wartości w latach 1974-1977, informacje i plany dotyczące działalności warsztatów szkolnych z 1978 roku), 1977-1978, sygn. 125-130; 7. Organizacja pracy dla wychowanków (umowy pracy wychowanków Zakładu, korespondencja dotycząca planowanego założenia grupy remontowo-budowlanej przy Zakładzie, przeniesienie grupy półwolnościowej z baraków Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Remontowo-Budowlanego do Zakładu), 1977-1978, sygn. 131-133; 8. Dokumentacja przebiegu i wyników nauczania przyzakładowej Szkoły Podstawowej i Szkoły Zawodowej (dzienniki lekcyjne i zeszyty zajęć praktycznych Szkoły Podstawowej i Zasadniczej Szkoły Zawodowej działających przy Zakładzie Poprawczym w Przemyślu-Lipowicy), 1968-1969, 1972-1973, 1975-1976, 1979-1980, sygn. 12-55; 9. Sprawy dotyczące budynków Zakładu oraz budynku i lokali mieszkalnych dla pracowników (protokół z pożaru w budynku Zakładu, pisma dotyczące budowy i rozbudowy budynków mieszkalnych dla pracowników, udostępnienie pokoju w barakach grupy półwolnościowej), 1977-1978, sygn. 134-138; 10. Współpraca z innymi instytucjami i przedsiębiorstwami (wyliczenie prac społeczno-użytecznych na rzecz środowiska w latach 1976-1977, zgody na przeprowadzanie w latach 1977-1978 wywiadów psychologicznych w celu zebrania materiałów do prac magisterskich i doktorskich, przekazanie w 1978 roku artykułów odzieżowych dla Zakładu Dzieci Głuchych w Przemyślu oraz zbędnego wyposażenia szkolnego szkole w Tuczempach i Świetlicy Komitetu Obwodowego Nr 19 na Lipowicy), 1977-1978, sygn. 139-143; 11. Organizacja obchodów świąt i rocznic w Zakładzie, 1977-1978, sygn. 144-146; 12. Materiały związane z działalnością przy Zakładzie organizacji politycznych i społecznych (materiały Podstawowej Organizacji Partyjnej przy Zakładzie Poprawczym w Przemyślu-Lipowicy, organizowanie koła Ligi Obrony Kraju, zaproszenie na przyrzeczenie harcerskie), 1977, sygn. 147-150. Materiały dotyczące obsady etatowej i spraw płacowych Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy z lat 1979-1980 zawiera ponadto przechowywany w Archiwum Państwowym w Przemyślu zespół archiwalny nr 2265 Sąd Wojewódzki w Przemyślu (sygn. 654 i 13164).

W 1932 roku dla całego państwa polskiego ustanowiono jednolity kodeks karny. Według niego dolną granicą odpowiedzialności karnej był wiek 13 lat, a zakłady resocjalizacyjne dzieliły się na wychowawcze i poprawcze. Nieletnich, którzy popełnili czyn przestępczy przed ukończeniem 13 roku życia, lub w wieku 13-17 lat popełnili taki czyn nieświadomie, umieszczano w zakładach wychowawczych, a nieletnich popełniających czyny przestępcze świadomie – w zakładach poprawczych(1). W 1936 roku było w Polsce 14 zakładów dla nieletnich: 7 zakładów poprawczych dla chłopców, 2 zakłady poprawcze dla dziewcząt i 5 zakładów wychowawczych. Wszystkie zakłady poprawcze i wychowawcze, utrzymywane przez państwo lub prywatne, podlegały Ministerstwu Sprawiedliwości. Po II wojnie światowej zakłady dla nieletnich przez krótki okres podlegały Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego, następnie w 1947 roku przeszły ponownie pod nadzór i zarząd Ministerstwa Sprawiedliwości(2). Od 1951 roku funkcjonowały w oparciu o ustanowiony przez Ministra Sprawiedliwości tymczasowy regulamin zakładów poprawczych(3). Od 1959 roku w zakładach poprawczych zaczęto wprowadzać resocjalizację nieletnich umieszczając ich w grupach półwolnościowych. W 1971 roku w Polsce istniało 35 zakładów poprawczych i 17 grup półwolnościowych(4). Zakład Poprawczy w Przemyślu-Lipowicy założono zgodnie z Zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 lipca 1968 roku. Przeznaczony został dla nieletnich chłopców – recydywistów, sprawców przestępstw szczególnie niebezpiecznych, nieletnich „uciekinierów” z innych zakładów oraz zaliczono go do zakładów kategorii „A”(5). Kadra pedagogiczna została oficjalnie zatrudniona z dniem 1 września 1968 roku, a pracę rozpoczęła 1 grudnia, po dwumiesięcznym kursie przygotowawczym i miesięcznej praktyce w innych zakładach wychowawczych(6). Siedziba Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy mieściła się przy ulicy Wysockiego 24 w Przemyślu, w części miasta położonej na lewym brzegu rzeki San zwanej Zasanie, na przedmieściu – Lipowica. Do kompleksu zajmowanych przez zakład budynków należały: - nowo wybudowany budynek główny, trzypiętrowy, o trzech skrzydłach, w którym mieściły się: magazyny i pracownie, kuchnia ze stołówką, pralnia, szwalnia, łaźnie, ambulatorium i izba chorych, klasopracownie szkoły zakładowej, pokój nauczycielski i kierownika, pomieszczenia administracyjne, świetlica, biblioteka oraz internat dla wychowanków, - sala gimnastyczna, połączona z budynkiem głównym krytym przejściem, - warsztaty szkolne, w których znajdowały się: ślusarnia, spawalnia, stolarnia, magazyn narzędziowy, pomieszczenia obróbki mechanicznej, biuro techniczne, pokoje kierownika warsztatów, głównego technologa i pomieszczenie kontroli jakości oraz księgowość warsztatów, - garaże i wiata magazynowa, - chlewnia do tuczu trzody chlewnej wybudowana w 1970 roku. Obok bramy wjazdowej znajdowała się dyżurka dla strażników. Teren zakładu był ogrodzony, a z dwóch stron graniczył z lasem. W obrębie zakładu znajdowały się również różnego rodzaju boiska i inne, różne obiekty sportowe. Obok budynku głównego, za ogrodzeniem, wybudowany został jednopiętrowy budynek mieszkalny dla pracowników zakładu. W 1968 roku kadrę kierowniczą tworzyli: - dyrektor zakładu - Janusz Jagustyn, - kierownik szkoły - Franciszek Łobodzic, - kierownik internatu - Marian Taras, - kierownik warsztatów - Edward Świst, - kierownik kadr – Krystyna Sykała, - główna księgowa - Wacława Szeliga. Zakład był początkowo przeznaczony dla maksymalnie 180 wychowanków w wieku 14-21 lat, kierowanych przez Departament Spraw Nieletnich Ministerstwa Sprawiedliwości z całej Polski na podstawie prawomocnych wyroków sądowych. W 1974 roku Ministerstwo Sprawiedliwości ograniczyło liczbę osób mogących przebywać w zakładzie poprawczym do 150. Pomimo tego ograniczenia Zakład Poprawczy w Przemyślu-Lipowicy był nadal jednym z największych w Polsce. W związku z podziałem administracyjnym kraju wprowadzonym w roku 1975, wychowanków kierował do Zakładu Ośrodek Nadzorczy przy Sądzie Wojewódzkim w Rzeszowie. Byli to głównie chłopcy z terenów województw: krośnieńskiego, przemyskiego, rzeszowskiego, tarnobrzeskiego i zamojskiego, kierowani po wcześniejszym pobycie w schronisku, przywożeni bezpośrednio z wolności lub przeniesieni karnie z innych zakładów wychowawczych(7). Wychowankowie Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy mieszkali w internacie. Podzieleni byli na kilka grup wychowawczych, według kryteriów wieku, stopnia demoralizacji i klasy, do której uczęszczali. Grupy liczyły około 18-25 wychowanków i posiadały własnego wychowawcę. Właściwe funkcjonowanie internatu opierało się na szczegółowo opracowanych planach pracy: rocznych, semestralnych i miesięcznych. Każda z grup miała wyznaczone odpowiednie prace społeczne na rzecz zakładu, opiekowała się częścią działek warzywnych oraz określonymi obiektami sportowymi na terenie zakładu. Nad prawidłowym działaniem internatu czuwał także powoływany samorząd, którego działalność regulowało zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 19 listopada 1951 roku. Samorząd internatu reprezentowany był przez osobę przewodniczącego, który współpracował z kadrą pedagogiczną zakładu. Po przybyciu do zakładu nowy wychowanek przez tydzień przebywał na tzw. „przejściówce”. Tam przechodził szczegółowe badania lekarskie, psychiatryczne, psychologiczne, dokonywano przeglądu jego tatuaży i przeprowadzano rozmowę wstępną. Na podstawie badań, obserwacji i rozmowy podejmowano decyzję o przydzieleniu wychowanka do odpowiedniej grupy wychowawczej(8). Wychowankowie Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy uczęszczali do przyzakładowej szkoły podstawowej dla pracujących i dwuletniej zasadniczej szkoły zawodowej. Prowadzono oddziały klas IV-VIII szkoły podstawowej oraz dwa oddziały zasadniczej szkoły zawodowej. Oddziały prowadzone były systemem semestralnym. Nauczanie odbywało się na podstawie przepisów i programów Ministerstwa Oświaty i Wychowania, które jednocześnie było jednostką nadzorująca szkołę. Wychowankowie nabywali wiedzę z zakresu szkoły podstawowej, a przygotowania do lekcji odbywały się w świetlicach grupowych oraz indywidualnie. Dla słabszych organizowane były zespoły wyrównawcze(9). W szkole działały różne kółka zainteresowań, a od 1972 roku drużyna harcerska(10). W zasadniczej szkole zawodowej, na szkoleniu rzemieślniczym i szkoleniach kursowych wychowankowie zakładu zdobywali zawód. Przydział do nauki poszczególnych zawodów odbywał się na podstawie badań, wskazań lekarskich i psychologicznych. Po dwóch latach nauki wychowankowie mogli uzyskać kwalifikacje czeladnicze w zawodach: ślusarza, mechanika pojazdów samochodowych, spawacza, kierowcy lub kucharza-gastronoma. Zdobycie zawodu związane było z zawarciem umowy zakładu poprawczego z zakładem pracy. Zakład Poprawczy w Przemyślu-Lipowicy w roku szkolnym 1975/76 współpracował z przemyskimi przedsiębiorstwami: Fabryką „Fanina” oraz Miejskim Przedsiębiorstwem Komunikacyjnym, w których wychowankowie uczyli się zawodu ślusarza i mechanika samochodowego. Warsztaty szkolne przy zakładzie prowadziły natomiast szkolenia zawodowe na kierunkach: ślusarza i kucharza-gastronoma. Praca w warsztatach przyzakładowych oparta była o roczne plany produkcyjne. W kooperacji z Sanocką Fabryką Autobusów „Auto-San” i Zakładami Automatyki Przemysłowej „Mera-Polna”w Przemyślu produkowano: zaczepy do przyczep, piecyki grzewcze, zbiorniki do układów centralnego smarowania oraz pokrywy do siłowników(11). Zadaniem zakładów poprawczych było przystosowanie nieletnich i niedostosowanych społecznie, młodych chłopców do życia w społeczeństwie, zgodnego z ładem i porządkiem społecznym, a także wykształtowanie u wychowanków możliwości rozwoju, wyrównania braków w zachowaniu, zapewnienie odpowiedniego wykształcenia i przygotowanie do pracy zawodowej i samodzielnego życia. Realizując te zadania, Zakład Poprawczy w Przemyślu-Lipowicy współpracował z okolicznym środowiskiem społecznym oraz wychowywał poprzez prace społeczne dla zakładu, użyteczne dla środowiska oraz pracę produkcyjno-szkoleniową. Współpracowano z Dzielnicowym Komitetem Mieszkańców, Państwowymi Gospodarstwami Rolnymi, Jednostką Wojskową 1039, Ligą Obrony Kraju, Polskim Zawiązkiem Motorowym, Centralą Rozpowszechniania Filmów Oświatowych „Filmos”, ze szkołami, organizacjami młodzieżowymi, klubami sportowymi. Dla wychowanków organizowano spotkania, wycieczki oraz wyjścia do kina i teatru(12). Teren zakładu był bardzo dobrze wyposażony w sprzęt i obiekty sportowe. Wychowankowie mieli rozplanowane codziennie zajęcia sportowe, a co roku na boiskach sportowych odbywały się igrzyska sportowe(13). W Zakładzie Poprawczym w Przemyślu-Lipowicy funkcjonowała również grupa półwolnościowa, która skupiała około 30 wychowanków. Swoją siedzibę miała początkowo przy ulicy Romera (obecnie Dolińskiego), gdzie wychowankowie uczyli się oraz pracowali zdobywając doświadczenie w Jarosławskim Przedsiębiorstwie Budowlanym. W późniejszych latach grupę przeniesiono do baraków Jarosławskiego Przedsiębiorstwa Budowlanego przy ulicy Janka Krasickiego (obecnie Focha) w Przemyślu. Do grupy półwolnościowej kierowano nieletnich, którzy nie wykazywali odchyleń od normy psychicznej, a swoim zachowaniem wykazywali najwięcej właściwości wspólnych z normalną młodzieżą. Tacy wychowankowie świadomie zdawali sobie sprawę z dobrowolności pobytu w grupie i konsekwencji nieprzestrzegania regulaminu zakładu. Mieli ograniczony nadzór zewnętrzny, ale musieli dokonywać samokontroli własnego postępowania. Po wyrażeniu zgody i chęci dalszej pracy zakłady, w których pracowali wychowankowie grupy półwolnościowej zapewniały im zatrudnienie i zakwaterowanie na okres po opuszczeniu grupy. To przyczyniało się do kontynuowania procesu resocjalizacji nieletnich w grupach półwolnościowych(14). W Zakładzie Poprawczym w Przemyślu-Lipowicy kadra kierownicza zmieniała się kilkukrotnie. W roku szkolnym 1975/76 kadrę kierowniczą stanowili: - dyrektor zakładu – Marian Posiadała, - wicedyrektor do spraw pedagogicznych – Edward Cyrano, - kierownik internatu – Stanisław Gajda, - kierownik szkoły – Marian Jarocki, - kierownik warsztatów - Edward Świst, - pedagog – Bogumiła Kabała, - 13 wychowawców, - 8 nauczycieli szkoły, - 12 nauczycieli zawodu(15). Zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 maja 1980 roku Zakład Poprawczy w Przemyślu-Lipowicy został zlikwidowany. Pracownicy zakładu zostali przeniesieni i zatrudnieni w innych zakładach tego typu, m.in. w Ostrowcu Świętokrzyskim, Dominowie, Zajezierzu, Ignacewie, w Zakładzie Karnym w Przemyślu, w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Głuchych w Przemyślu oraz innych placówkach wychowawczych na terenie miasta Przemyśla. Siedziba Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy w zamierzeniu miała być przekazana na rzecz Okręgowego Zarządu Zakładów Karnych w Rzeszowie(16). W 1989 roku budynki po Zakładzie Poprawczym w Przemyślu-Lipowicy zostały zaadaptowane na filię szpitala wojewódzkiego. Do 2000 roku funkcjonowały w nich 3 oddziały szpitalne: wewnętrzny, neurologiczny i reumatologiczny. Po przeniesieniu szpitala do nowej lokalizacji niektóre budynki zostały wyremontowane i przekazane na potrzeby budownictwa mieszkaniowego, a pozostałe wyburzono. Na ich miejscu wybudowano domy jednorodzinne(17). Przypisy: (1) Dziennik Urzędowy Ministerstwa Sprawiedliwości z 1932 r., nr 60, poz. 571. (2) Sabarański Romuald, Zarys historii Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy 1968-1980, s. 14-15. (3) Dziennik Ustaw z 1951 r, nr 67, poz. 468. (4) Sabarański Romuald, Zarys historii Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy 1968-1980, s. 15. (5) Tamże, s. 16-17. (6) Tamże, s. 22. (7) Tamże, s. 17-20. (8) Tamże, s. 22-27. (9) Tamże, s. 60-62. (10) Tamże, s. 46-49. (11) Tamże, s. 61-65. (12) Tamże, s. 38-41. (13) Tamże, s. 53. (14) Tamże, s. 69-70. (15) Tamże, s. 27-28. (16) Archiwum Państwowe w Przemyślu, Zespół nr 2266 Zakład Poprawczy w Przemyślu-Lipowicy, sygn. 11, s. 1, sygn. 12, s. 30. (17) Sabarański Romuald, Zarys historii Zakładu Poprawczego w Przemyślu-Lipowicy 1968-1980, s. 76.