"Zbiór zawiera dokumenty różnej proweniencji, dotyczące sprzedaży i rezygnacji wsi lub ich części oraz przywileje i kontrakty z sołtysami, karczmarzami, młynarzami, okupnikami i olędrami. Obejmuje materiały dotyczące 237 wsi, ułożone według nazw w porządku alfabetycznym. Znajdują się tu m. in. dokumenty dotyczące wsi królewskich i wsi położonych w starostwach: babimojskim, bydgoskim, kościańskim, mosińskim, międzyrzeckim, nakielskim, nowodworskim, odolanowskim, pilskim, pobiedziskim, powidzkim, rogozińskim, ujskim i wałeckim. Ponadto zbiór zawiera liczne dokumenty dotyczące dóbr szlacheckich i magnackich będących w posiadaniu Gurowskich, Grudzińskich, Miaskowskich, Mielęckich, Opalińskich, Przyjemskich, Raczyńskich, Sapiehów, Szołdrskich i innych. Osobną grupę w zbiorze stanowią listy hipoteczne wydane w roku 1797 przez Rejencję Południowo-pruską w Poznaniu (Sudpreussische Posensche Regierung) dla 39 wsi położonych w większości na terenie dawnego województwa gnieźnieńskiego." [Na podst. wstępu do inwentarza K. Górskiej-Gołaskiej] Po ukończonym w 2023 r. uporządkowaniu zespołu nr 973 Dokumenty wiejskie w oparciu o zasadę proweniencji, dokumenty i akta gmin wiejskich zwanych olenderskimi zostały usystematyzowane alfabetycznie jako odrębne serie obejmujące nazwy wsi położonych w jednym majątku ziemskim. Część z nich posiada zasób typowy dla zawartości skrzynek wiejskich opisywanych w dawnych inwentarzach. Inne mają tylko przywileje lokacyjne lub akty okupieństwa w kopiach, ale także w oryginałach, gdy nie istnieje w zasobie AP w Poznaniu żaden zespół archiwalny, do którego te dokumenty mogłyby być przesunięte. Do tej ostatniej grupy należą nawet 4 dokumenty dla szlachty. I tak zespół nr 973 Dokumenty wiejskie zawiera dokumenty i akta następujących gmin olenderskich: - Bieganin w majątku Bieganin: 5 j.a. - otrzymany od dziedzica przywilej lokacyjny, wilkierz dla sądu sołtysa i ławników oraz akta wytworzone przez gminę, z lat 1748-1800. - Blinek, Komorówko, Mielęcinek, Szarki w majątku Wioska: 5 j.a. - przywileje lokacyjne i wilkierz z lat 1705-1785. - Bobrówka, Piotrkowice, Rozbitek, Glinno, Jasieniec, Kozie Laski, Lipie, Nowy Trzciel, Sękowo, Siercz, Stryszewo, Szklarka Trzcielska, Tomyśl w majątku Czempin, Międzychód, Tomyśl, Trzciel: 31 j.a. - przywileje lokacyjne i akty okupieństwa czy nadania gruntów i młynów oraz akta własne gmin wytworzone przez ich sołtysów i ławników. - Bukowiec, Góra, Jaroszewo, Kąkolewo, Kopanki, Lutom, Włoszakowice w majątku Grodzisk, Opalenica, Sieraków: 8 j.a. - przywileje lokacyjne i zarządzenia dziedziców z lat 1692-1827. - Chromiec w majątku Nowe Miasto: 1 j.a. - przywilej lokacyjny i wilkierz dla sądu tej gminy z 1748 r. - Ciężkowo w majątku Królikowo: 1 j.a. - kopia przywileju lokacyjnego z 1765 r. - Daleszyn w majątku Daleszyn: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1765 r. - Dębionek i Orla w majątku Witosław: 2 j.a. - akty okupienia sołectwa i młyna z lat 1700-1701. - Krasne Dłusko w majątku Lubikowo: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1688 r. - Dymaczew w majątku Wronczyn: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1751 r. - Gołaszyn w majątku Gołaszyn: 1 j.a. - przywilej karczmarski z 1668 r. - Gębice i Mielęcin w majątku Gębice: 5 j.a. - przywileje lokacyjne z lat 1735-1744. - Gołuchowa, Goraj, Krobielewo, Róża, Baba, Marigenwald, Orłowce w majątku Goraj powiatu międzyrzeckiego: 14 j.a. - przywileje lokacyjne i rozporządzenia dziedziców z lat 1624-1738 oraz pokwitowanie Komisji Porządkowej Cywilno Wojskowej z 1792 r. - Goździn i Rataje w majątku Ruchocice: 4 j.a. - przywileje lokacyjne i akta sołtysa i ławników, z lat 1735-1801. - Grabowo w majątku Rybowo i Konary: 1 j.a. - akt okupienia sołectwa z 1772 r. - Gruntowice (Grzymułtowice) i Mirkowice w majątku Stępuchowo: 2 j.a. - akty okupienia sołectw z lat 1690-1745. - Gumienice w majątku Pogorzela: 2 j.a. - przywilej lokacyjny z 1743 r. oraz księga pokwitowań opłat wnoszonych przez sołtysa gminy do dworu w latach 1787-1825. - Igrzyna i Sitno Małe w majątku Ryczywół: 2 j.a. - przywileje lokacyjne z lat 1731-1746. - Imielenko w majątku Lednogóra: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1764 r. - Stary Jaromierz w majątku Jaromierz: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1709 r. - Jastrzębowo i Kruchowo w majątku Kruchowo: 2 j.a. - przywileje lokacyjne z lat 1728-1746. - Jaworówko w majątku Miłosławice: 1 j.a. - akt okupienia łana roli z 1790 r. - Kamionka, Milcz, Nowy Młyn (Studzieniec), Ostrówek i [Stróżewice] w majątku Chodzież, Strzelce, Oleśnica: 6 j.a. - przywileje lokacyjne z lat 1729-1753. - Kania w majątku Mamlicz: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1764 r. - Karczewo Olendry w majątku Karczewo: 1 j.a. - reces z lat 1843-1844 w sprawie zamiany pańszczyzny i danin naturalnych na rentę pieniężną. - Karpicko w majątku Komorowo: 2 j.a. - przywileje lokacyjne z lat 1729-1749. - Kiełczynek (Nowy Kiączyn) w majątku Książ: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1778 r. - Klawek, Kruszki (Gruszka), Młotkówko w majątku Falmierowo: 5 j.a. - przywileje lokacyjne wraz z wilkierzem i aktem okupienia młyna, z lat 1742-1797. - Kotusz w majątku Żerków i Parzęczew: 1 j.a. - przywilej lokacyjny i wilkierz z 1729 r. - Kuźnica Czarnkowska (osada młyńska): 1 j.a. - akta dziedziczenia gospodarstwa z lat 1836-1838. - Leśnik w majątku Padniewo: 1 j.a. - akt okupienia gruntu z 1786 r. - Lewice w majątku Lewice: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1732 r. - Ligota w majątku Korytnica: 1 j.a. - akt ustąpienia sołtystwa z 1767 r. - Lubasz w majątku Lubasz: 1 j.a. - akt sprzedaży domu z ogrodem z 1793 r. - Lubinia Wielka w majątku Lubinia Wielka: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1773 r. - Łabiszynek w majątku Łabiszynek: 1 j.a. - akt okupienia młyna z 1778 r. - Nieszawskie Olendry w majątku Nieszawa koło Obornik: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1723 r. - Nowa Wieś koło Międzychodu: 2 j.a. - dokumenty w sprawach majątkowych wydane przez sołtysa i ławników w latach 1788-1795. - Piotrowo, Raczyn, Rudna, Chraplewo, Wolsko, Wymysłowo w majątku Obrzycko, Wyszyny, Białośliwie, Stobnica: 8 j.a. - przywileje lokacyjne i akty okupieństwa folwarków, sołectw, gruntów, z lat 1695-1768. - Pokrzywnica w majątku Wiatrowo: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1736 r. - Pruszkowo w majątku Prochy: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1746 r. - Puszczykowo w majątku Goździchowo: 1 j.a.- przywilej lokacyjny z 1746 r. - Rozdrażew w majątku Krotoszyn: 2 j.a. - akty okupienia gruntów z lat 1650-1678. - Rozstrzębowo w majątku Dziewierzewo: 3 j.a. - przywileje lokacyjne i akt okupienia sołectwa z lat 1745-1755. - Sierakowo i Szymanowo w majątku Sierakowo, Rawicz: 8 j.a. - przywileje lokacyjne i akty okupienia gruntów i gościńców oraz akta sołtysa i ławników w sprawach majątkowych gminy, z lat 1623-1781. - Siernieczek w majątku Żołędowo: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1766 r. - Skrzynki w majątku Rosnowo: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1775 r. - Stara Wieś, Nowa Wieś i Kaczkowska Wieś w majątku Rojewo: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1735 r. - Szczurawice (Szczury) w majątku Raszkówek: 1 j.a. - wilkierz sądu gminnego z 1790 r. - Tuchorza Stara i Tuchorza Nowa w majątku Tuchorza: 4 j.a. - przywileje lokacyjne i wilkierz, z lat 1703-1745. - Turostowo w majątku Turostowo: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1758 r. - Walkowice w majątku Kruszewo: 1 j.a. - akt okupienia młyna z 1758 r. - Wilcza (Wilczyniec) w majątku Wilcza: 8 j.a. - przywilej lokacyjny i wilkierz sądowy oraz akta wytworzone i otrzymane przez gminę, z lat 1675-1836. - Zarząd gminy Wilkowo: 1 j.a. - akt erekcyjny figury dziękczynnej z 1928 r. - Zakrzewo w majątku Dąbrówka: 1 j.a - list dobrego urodzenia z 1765 r. - Złotkowo w majątku Kiekrz: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1752 r. - Żelechlin w majątku Liszkowo: 1 j.a. - przywilej lokacyjny z 1765 r. - Żużoły w majątku Żerniki: 2 j.a. - przywileje lokacyjne z lat 1733-1759. oraz wspomniane dokumenty szlacheckie dotyczące wsi: - Jeziorki, Słupia i Piekary: 1 j.a. - zapis transakcji szlacheckiej z 1783 r. - Nieżychowo i Nieżychówko: 2 j.a. - królewskie listy żelazne dla poddanych w dobrach dziedzicznych z lat 1650-1652. - Racendów i Wola Książęca: 1 j.a. - relacja o wytyczeniu granicy między tymi wsiami z 1782 r.

Osadnictwo olenderskie w Wielkopolsce rozwijało się głównie od połowy XVII w. zwłaszcza na terenach opustoszałych wskutek wojen lub nigdy dotąd nie uprawianych. Podstawą prawną każdego ulokowania osadników był przywilej osadniczy (lokacyjny) wystawiany przez pana gruntowego, który w tym akcie wyrażającym jego wolę regulował status prawny osadników. Olendrzy zachowywali wolność osobistą a ziemię otrzymywali na zasadach emfiteutycznej dzierżawy wieczystej(1). Ta forma własności chłopskiej miała charakter podległy i była oparta na dziedzicznym oczynszowaniu(2). Oryginał dokumentu pozostawał w rękach wystawcy (właściciela gruntowego), często był oblatowany w odpowiednich księgach grodzkich. Chłopi otrzymywali duplikaty przywilejów oraz aktów okupieństwa czy nadań lecz kopie te nie zawsze, a szczególnie w sytuacjach spornych, były uważane za prawo. Właściciel gruntu mógł bowiem samowolnie zmieniać warunki umowy gdyż zwierzchnie prawo w każdym przypadku należało do niego. Granice dowolności w traktowaniu chłopów i ich praw wyznaczał przede wszystkim interes ekonomiczny właściciela, jakim było utrzymanie a nawet powiększenie dochodów. Dbałość o utrzymanie dochodów była widoczna także w ograniczeniach nałożonych na chłopa chcącego odejść z majątku. Miał prawo to zrobić jako człowiek wolny, lecz przedtem musiał sprzedać swoje dobro równemu sobie gospodarzowi i oddać do dworu 10% kwoty sprzedażnej. Gmina olenderska posiadała samorząd składający się z sołtysa i 2-4 ławników wybieranych przez wszystkich mieszkańców wsi czy osady. Członkowie samorządu pośredniczyli między wsią a dworem, zbierali we wsi i dostarczali właścicielowi czynsze i podatki, sprawowali administrację i sądownictwo gminy. Samorząd dbał o stan gospodarstw aby utrzymać poziom dochodów całej gminy pozwalający na realizację jej zobowiązań wobec dworu. Był także na terenie gminy sądem pierwszej instancji, wyznaczał opiekunów małoletnich sierot, dbał o bezpieczeństwo i porządek we wsi. Czynności samorządu były opłacane przez całą gminę a opłaty te wpływały do kasy gminnej (skrzynki), którą przechowywał sołtys. Z dochodów tych pokrywano wszelkie wydatki gminy np. na wyjazdy, ubezpieczenie ogniowe, utrzymanie gminnego stróża, pastucha czy nauczyciela itp. Nauczyciel obok pracy w szkole prowadził także kancelarię gminy (spisywał rejestry wnoszonych opłat i świadczonych naturaliów i pańszczyzny, a także postanowienia sądu, prowadził korespondencję gminy). Akta te trafiały do skrzynki wiejskiej, przechowywano w niej także wilkierz sądu wiejskiego zawierający wykaz przestępstw i kar przewidzianych za ich popełnienie. Na ziemiach polskich zaboru pruskiego sytuacja chłopów nie uległa zmianie, a nawet spadły na nich dodatkowe obciążenia na rzecz państwa, tj. podatki i obowiązek dostarczania rekrutów. Własność chłopska nadal miała charakter podległy oparty na dziedzicznym oczynszowaniu a pan gruntowy nadal mógł podnosić świadczenia i rugować chłopów z ziemi, także transakcje tą własnością nadal ograniczone były koniecznością uzyskania zgody i zatwierdzenia przez pana gruntowego. Te ograniczenia i utrudnienia przy transakcjach chłopskich zostały w Wielkim Księstwie Poznańskim zniesione przepisami państwowymi pruskimi z lat 1821 i 1823, które w efekcie stały się podstawą do przekształcenia praw chłopów do ziemi z własności podległej na własność pełną. Chłopi otrzymali pełną zdolność prawną jednak nadal obciążeni byli dotychczasowymi świadczeniami, w tym pańszczyzną, a także sądownictwem dominialnym i władzą administracyjną pana gruntowego. Dopiero ustawy z lat 1849 i 1850 zniosły sądownictwo patrymonialne i wynikające zeń ciężary, a także władzę policyjną i wszelkie jeszcze dotąd pozostałe prawa zwierzchnie właścicieli gruntowych(3). PRZYPISY: 1. Te prawa odróżniały ich od okolicznych, polskich chłopów pańszczyźnianych, którzy byli „...własnością dziedzica, tak że ich darować, przedać, na inną rolę lub inną wieś przenieść prawnie wolno...” 2. Podległość ta opisywana była np. słowami: „...poddany żaden nie ma gruntu swego, to wszystko do dóbr dworu należy”. 3. Historia państwa i prawa Polski, pod red. J. Bardacha, t. II, s. 198, 477, t. III, s. 33, 594.

Zespół nr 973 jako opracowany miał rozmiar 485 j.a. 3.79 mb.