Z działalności Sądu nie zachowały się akta odzwierciedlające funkcjonowanie Sądu. Z akt prezydialnych przekazano do Archiwum tylko akta osobowe pracowników Sądu: sędziów, aplikantów, pracowników kancelaryjnych. Większość to akta spraw cywilnych wraz z repertoriami i skorowidzami oraz tylko kilkanaście akt spraw karnych dotyczących jednego rodzaju przestępstwa – naruszenia socjalistycznej dyscypliny pracy¹ z wykazem tych spraw. Na podstawie ilości wpisów w wykazie² - zachował się znikomy ich procent. W pierwszych latach w orzecznictwie Sądu dominowało rozpatrywanie wniosków o przywrócenie posiadania mienia ruchomego i nieruchomego, stwierdzenie zgonu osób, dla których nie zostały sporządzone akty zgonu, uznanie za zmarłych osób zaginionych podczas wojny, stwierdzenie praw spadkowych oraz odtworzenie dokumentów zaginionych lub zniszczonych w czasie wojny. Najliczniejsza seria – przeszło 3200 j.a. stanowią sprawy rodzinne i opiekuńcze. Przeszło 1400 to ustanowienie opiekuna czy kuratora. Akta spraw „Op” dotyczą opieki nad niepełnoletnimi, jeśli nie pozostawali pod władzą rodzicielską lub jeśli władza rodzicielska nie mogła być wykonywana oraz nad ubezwłasnowolnionymi całkowicie³. Kolejna licząca przeszło 700 j.a. dotyczy adopcji, przysposobienia. W tej podserii są także sprawy o ustalenie ojcostwa, nadanie nazwiska, przyznania alimentów czy renty, sprawy o odebranie władzy rodzicielskiej, zezwolenia na czynności w sprawach majątkowych w imieniu małoletnich. Kolejną serię, pod względem liczebności (3015 j.a.) tworzą sprawy uznania za zmarłego i stwierdzenia zgonu⁴. Jak już wcześniej wspomniano załącznikami tych spraw była także korespondencja z obozów koncentracyjnych i jenieckich – oryginalne karty pocztowe i listy osób zaginionych do rodzin, informacje Polskiego Czerwonego Krzyża o wynikach poszukiwań. Następną dość liczną serią 2733 j.a.) to sprawy testamentowe i spadkowe⁵. Najwięcej z nich dotyczy stwierdzenia praw do spadku przeszło 1400 j.a. Kolejne podserie są już mniej liczne: ogłoszenie testamentu (522 j.a.), poświadczenie dziedziczenia (460 j.a.), przyjęcie spadku (91 j.a.), zabezpieczenie spadku (74 j.a.), złożenie lub wydanie testamentu (64 j.a.), ustanowienie kuratora spadku lub spadkobierców (39 j.a.), odrzucenie, zrzeczenie się spadku (31 j.a.). Kolejne, po kilkanaście j.a. to: podział spadku, spis inwentarza spadku, zarząd spadkiem, unieważnienie testamentu. Dużą grupę reprezentują sprawy majątkowo-własnościowe, a wśród nich przeszło 2300 j.a. o przywrócenie posiadania nieruchomości i ruchomości. Sąd w pierwszym okresie funkcjonowania zajmował się sprawami ustalenia i odtworzenia dokumentów zaginionych lub zniszczonych w czasie działań wojennych: aktów stanu cywilnego, świadectw szkolnych i dyplomów. Takich spraw jest blisko 2000 j.a. Po zakończeniu II wojny światowej Sąd Grodzki w Poznaniu rozpatrywał wnioski osób wpisanych na Deutsche Volksliste o rehabilitację. W zespole zachowały się 652 j.a. i były to pierwsze materiały archiwalne Sądu Grodzkiego w Poznaniu, które w 1982 roku Sąd Rejonowy w Poznaniu przekazał do Archiwum Państwowego w Poznaniu. Akta te zostały wtedy opracowane ze szczegółowym omówieniem poszczególnych grup Deutsche Volkslisty, podstaw prawnych i procedur postępowania rehabilitacyjnego⁶. Na podstawie wpisów do Repertorium "R" oraz Skorowidza spraw rehabilitacyjnych 1945-1946 można określić, że ilość 652 j.a. to około 18% akt wszystkich spraw rehabilitacyjnych (ogółem 3663)⁷. Akta, które nie znalazły się w zespole należą do spraw których akta przekazał Sąd Grodzki w Poznaniu w 1947 roku Prokuraturze Sądu Okręgowego w Poznaniu, włączone zostały one do akt spraw prowadzonych przede wszystkim przez Wydział VIII Karny Sądu Okręgowego w Poznaniu. W zespole znajdują się akta spraw rehabilitacyjnych osób wpisanych w okresie okupacji na Deutsche Volksliste, zaliczonych do grupy Leistungs-Pole lub uprzywilejowanych narodowości, posiadających dowody tożsamości dające podstawy do uzyskania pewnych przywilejów (Rückkehrerausweis i Fremdenpass ). W niektórych przypadkach przepisy nie wymagały od tych osób formalnej rehabilitacji. Akta w zespole dotyczą spraw zakończonych zrehabilitowaniem wnioskodawcy, umorzeniem: po wycofaniu wniosku (ze względu na niedopełnienie formalności), z powodu śmierci wnioskodawcy, jego wyjazdu do Niemiec lub wreszcie z braku podstaw prawnych dla zrehabilitowania (wnioskodawca w myśl przepisów nie był zobowiązany do rehabilitacji lub nie istniały podstawy prawne do tego). Akta poszczególnych spraw zawierają materiały z rozpraw toczonych przed Sądem Grodzkim w Poznaniu (wnioski o rehabilitację, personalia wnioskodawcy, zaświadczenia, materiały dowodowe, protokoły z rozpraw, postanowienia sądu, poświadczenia odbioru pism sądowych, rozliczenia kasowe, niekiedy odpisy postanowień i egzemplarze gazet z ogłoszeniami o złożeniu wniosku) oraz przed Specjalnym Sądem Karnym w Poznaniu (zażalenie prokuratora S.S.K., protokół z rozprawy i postanowienie). W niektórych teczkach znajdują się też pisma w sprawie wypożyczenia akt oraz ich zwrotu (lata 1947-1949), wnioski skazanych na przepadek majątku o ułaskawienie i zwrot nieruchomości (od około 1950). Teczki spraw umorzonych w związku z wycofaniem wniosku zawierają zwykle notatkę o wycofaniu wniosku i potwierdzenia odbioru wniosku wraz z załącznikami⁸. Odrębną serię stanowią sprawy o wystąpienie z Kościoła Rzymskokatolickiego (50 j.a.). Są to sprawy z pierwszych dwóch lat powojennych. Zainteresowani składali jednolite wnioski „Zgłoszenie zmiany wyznania z prośbą o zaświadczenie”, gdzie uzasadniali to przeprowadzeniem zmiany wyznania w dokumentach osobistych. W myśl obowiązujących przepisów metodycznych⁹ w zespole jest seria „Komornicy”, na którą składają się pomoce kancelaryjne: skorowidze i repertoria. Jak już wcześniej wspomniano, w niektórych rodzajach spraw sądowych załącznikami są akta komorników. Dość liczną serię (318 j.a.) tworzą akta pracowników Sądu. Wśród nich są i tacy, którzy byli pracownikami przedwojennych Sądu Powiatowego w Poznaniu i Sądu Grodzkiego w Poznaniu, a w 1945 roku podjęli ponownie pracę w Sądzie. Zachowane akta dają obraz rodzajów spraw, jakie trafiały na wokandę Sądu Grodzkiego w Poznaniu. Mogą być dobrym materiałem źródłowym nie tylko dla historyków, ale i badaczy zajmujących się różnorodnymi zagadnieniami – od spraw obyczajowych po majątkowe i gospodarcze w latach 1945-1950. --------------------------------------------------------------------------------- ¹ Ustawa z dnia 19 kwietnia 1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy, (Dz.U.1950 r., Nr 20, poz. 168). ² Sąd Grodzki w Poznaniu, sygn. 53/1741/834. Spis zawiera 1236 wpisów. ³ Dekret Prawo opiekuńcze z dnia 14 maja 1946 r., (Dz.U.1946 r., Nr 20, poz. 135, art. 4, punkt 1 i 2). ⁴ Dekret z dnia 29 sierpnia 1945 r. w sprawie postępowania o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu, (Dz.U.1945 r., Nr 40, poz. 226), ⁵ Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 listopada 1946 r. regulamin ogólny wewnętrznego urzędowania sądów apelacyjnych, okręgowych i grodzkich w sprawach spadkowych, Dz.U.1946 r., Nr 63, poz. 348). ⁶ Część wstępu do inwentarza zespołu archiwalnego Sąd Grodzki w Poznaniu do spraw rehabilitacyjnych, które przekazano APP w 1982 roku. Akta opracował i napisał wstęp Michał Krupski. ⁷ Dane liczbowe na podstawie Repertorium i skorowidza “R”, sygn.: 53/1741/654, 53/1741/655. ⁸ Część wstępu do inwentarza zespołu archiwalnego Sąd Grodzki w Poznaniu do spraw rehabilitacyjnych, autorstwa Michała Krupskiego. ⁹ Decyzja Nr 22 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 10 listopada 2005 r., zał. nr 9, II Komornicy.

Dzieje ustrojowe twórcy zespołu¹ Po zakończeniu okupacji niemieckiej w latach 1944-1945 działalność sądów powszechnych oparto na ustawodawstwie międzywojennym tj.: Prawa o ustroju sądów powszechnych², Regulaminu ogólnego wewnętrznego urzędowania sądów apelacyjnych, okręgowych i grodzkich³, Regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów apelacyjnych, okręgowych i grodzkich w sprawach karnych⁴, Regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów apelacyjnych, okręgowych i grodzkich w sprawach cywilnych⁵. Stopniowo zmieniano to poprzez częściowe reformy sądownictwa powszechnego w latach 1944-1949. Zgodnie z nimi powszechny wymiar sprawiedliwości sprawowały sądy grodzkie jako szczebel najniższy, na drugim szczeblu znalazły się sądy okręgowe, na trzecim – apelacyjne oraz Sąd Najwyższy jako instancja najwyższa. Po zakończeniu II wojny światowej polski wymiar sprawiedliwości stanął przed ważnymi wyzwaniami: - potrzebą szybkiego osądzenia i ukarania winnych za przestępstwa popełnione w czasie okupacji hitlerowskiej, zarówno przez okupantów jak i ludność polską, - uzupełnieniem kadry zdziesiątkowanej przez wojnę jak i weryfikację sędziów, którzy orzekali jeszcze przed 1939 rokiem, - założoną ochroną nowego ustroju społeczno-politycznego, oraz odejściem od koncepcji trójpodziału władzy na rzecz jednolitości władzy państwowej kosztem niezawisłości sędziowskiej⁶. Sądy grodzkie orzekały w pierwszej instancji w składzie jednoosobowym. Do właściwości sądów grodzkich należały drobne sprawy cywilne m.in. spory o roszczenia majątkowe, spory z weksli jeśli wartość powództwa nie przekraczała sumy 1 tys. zł, spory o roszczenia majątkowe dziecka lub matki, związane z nieślubnym ojcostwem, bez względu na wartość przedmiotu⁷, sprawy testamentowe, spadkowe i sprawy karne. Sądy grodzkie decydowały też o ustanowieniu opieki i kurateli⁸. W sądach grodzkich orzekał jeden lub kilku sędziów mianowanych przez prezydenta na wniosek ministra sprawiedliwości, spośród których prezes właściwego sądu apelacyjnego wyznaczał kierownika sądu grodzkiego. Te jednostki, w których był duży napływ spraw, były dzielone na oddziały. Do każdego z nich należał jeden lub kilku sędziów, a na czele stał przewodniczący⁹. W każdym sądzie grodzkim istniał sekretariat, odpowiadający za sprawy biurowe, w skład którego wchodzili sekretarze sądowi, urzędnicy kancelaryjni, woźni. Przy sądzie funkcjonował też komornik, który pełnił czynności egzekucyjne. W sądach grodzkich mogli także urzędować także asesorzy i aplikanci sądowi. Nadzór nad sądami grodzkimi i sędziami pełnili ich kierownicy, a ponadto prezes sądu okręgowego, prezes sądu apelacyjnego oraz Sąd Najwyższy. Sąd Grodzki w Poznaniu był przypisany do obszaru działalności Sądu Okręgowego w Poznaniu i Sądu Apelacyjnego w Poznaniu. Omawiając bezpośrednio powojenną działalność sądownictwa w Polsce nie sposób pominąć specyficznych zadań i wyzwań, które związane były z przywróceniem pewności obrotu prawnego. Jednym z takich zadań było odtworzenie zniszczonych i zaginionych dokumentów, w tym tak ważnych jak księgi wieczyste czy z zakresu stanu cywilnego. Nowego znaczenia w obliczu strat ludnościowych nabrała instytucja uznania za zmarłego czy stwierdzenia zgonu. Prowadzone były także procesy rehabilitacyjne związane z narodowościową polityką okupanta. Powszechna była świadomość, że bez sprawnego i szybko działającego sądownictwa, powrót do normalnego życia nie będzie możliwy. W efekcie tego dążenia, po II wojnie światowej do priorytetowych spraw, w których orzekał Sąd Grodzki w Poznaniu było rozpatrywanie wniosków osób wpisanych na Deutsche Volksliste ubiegających się o rehabilitację¹°. Podstawę prawną do wszczęcia akcji rehabilitacyjnej stanowił początkowo Dekret Rady Ministrów z dnia 28 lutego 1945 roku o wyłączeniu ze społeczeństwa wrogich elementów¹¹. Dekret ten uzupełniały Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 kwietnia 1945 roku w sprawie warunków i sposobu rehabilitacji osób wpisanych do drugiej grupy niemieckiej listy narodowej lub zaliczonych do jednej z grup uprzywilejowanych przez okupanta oraz osób z nimi zrównanych¹² oraz Rozporządzenie Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 14 kwietnia 1945 roku w sprawie wykonania Dekretu z dnia 28 lutego 1945 roku¹³. Na mocy Dekretu z 28 lutego 1945 roku obywatele polscy wpisani po 31 sierpnia 1939 roku na obszarach Rzeczypospolitej Polskiej wcielonych do Rzeszy (oprócz województwa białostockiego) do trzeciej lub czwartej grupy niemieckiej listy narodowej lub wpisani na listę Leistungs-Pole zobowiązani byli do złożenia właściwej władzy administracji ogólnej I stopnia (w interesującym przypadku był to Prezydent miasta Poznania) deklaracji wierności. Kwestia rehabilitacji osób, należących do wyżej wymienionych kategorii była przedstawiona w Dekrecie z 28 lutego 1945 roku bardzo niejasno. Dekret sugerował, że są z tego obowiązku zwolnieni (o ile zachowywali polską odrębność narodową ), praktyka wykazała jednak, że większość rehabilitujących się stanowili Volksdeutsche IV i III grupy. W przypadku osób zaliczonych do drugiej oraz trzeciej grupy “Staatsangehörige auf Widerruf mit Verzicht auf dem Widerruf”¹⁴ dekret przewidywał rehabilitację przed sądem grodzkim właściwym dla miejsca zamieszkania rehabilitującego się. Zostało to szczegółowo omówione w Rozdziale II dekretu oraz w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości i Ministra Bezpieczeństwa Publicznego - obu z dnia 14 kwietnia 1945 roku. Dekret z 28 lutego 1945 roku zastrzegał prokuratorowi specjalnego sądu karnego prawo do wniesienia zażalenia od wyroku sądu grodzkiego. Zażalenie te rozpatrywał specjalny sąd karny¹⁵ (dla obszaru apelacji poznańskiej właściwy był tu Specjalny Sąd Karny w Poznaniu)¹⁶. Minister Sprawiedliwości w swym rozporządzeniu z 14 kwietnia 1945 roku (co zostało powtórzone w innych aktach prawnych zmieniających to rozporządzenie) polecił sądom grodzkim prowadzenia odrębnych repertoriów "R" dla spraw rehabilitacyjnych według załącznika nr 2 do tegoż rozporządzenia. Powyższe akty prawne utraciły moc 7 maja 1945 roku pod pozorem nie przedstawienia ich do zatwierdzenia Krajowej Radzie Narodowej¹⁷. Podstawą prawną dla rehabilitacji miała odtąd stanowić Ustawa z dnia 6 maja 1945 roku o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów¹⁸ będąca dość wiernym powtórzeniem dotąd obowiązującego dekretu. Ustawę uzupełniały inne akty prawne: Rozporządzenie Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 26 maja 1945 roku w sprawie wykonania tejże ustawy w przedmiocie zastępczych dowodów tożsamości¹⁹ oraz Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 maja 1945 roku²°. W sprawie osób wpisanych do trzeciej i czwartej grupy Deutsche Volksliste oraz tzw. Leistungs-Pole, Minister Administracji Publicznej wydał odrębne rozporządzenie w dniu 25 maja 1945 roku²¹ uzupełniając w tej kwestii Ustawę z 6 maja 1945 roku. Oprócz wyżej wymienionych przepisów wydano do końca 1945 roku kilka samodzielnych aktów prawnych lub uzupełniających ustawę o drugorzędnym znaczeniu, dotyczących terminów składania wniosków o rehabilitację, kosztów opłat sądowych itd²². Ważnym uzupełnieniem do Ustawy z 6 maja 1945 roku były okólniki Ministerstwa Sprawiedliwości opublikowane w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Sprawiedliwości w 1946 roku. Okólnik nr 52/45²³ informował o uchwale Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1945 roku zdejmującej obowiązek rehabilitacji z osób zaliczonych do narodowości uprzywilejowanych (Ukraińcy, Białorusini, Rosjanie itd.) o ile należeli do tych grup przed 3 sierpnia 1945 roku. Kolejny okólnik nr 60/45²⁴ w sprawie interpretacji ustawy przez Izbę Karną Sądu Najwyższego (uchwała z 10 listopada 1945 roku) zwalniał z obowiązku rehabilitacji dzieci które przed 1 stycznia 1945 roku nie ukończyły 14 lat. Dalsze łagodzenie rygorów Ustawy z 6 maja 1945 roku przyniósł okólnik nr 61/45²⁵ zalecający stosowanie art. 576 k.p.k. (prawo ubogich) w postępowaniu rehabilitacyjnym. W roku 1946 ustawa była jeszcze raz nowelizowana dekretem z dnia 22 lutego 1946 roku²⁶ zmieniającym brzmienie niektórych artykułów oraz uzupełniona rozporządzeniami zmieniającymi termin składania wniosków o rehabilitację oraz deklaracji wierności²⁷. Gruntownie stan prawny zmienił dopiero Dekret z dnia 28 czerwca 1946 roku o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 roku²⁸. Na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 września 1946 roku²⁹ obejmujący swymi przepisami czyny popełnione na terenie całego kraju (przedtem tylko województwo Śląsko-Dąbrowskie), tym samym zgodnie z artykułem 22 § 3 Dekretu straciła moc prawną Ustawa z 6 maja 1945 roku i sprawy rehabilitujące zostały wyjęte spod kompetencji sądów grodzkich. Oprócz tekstów aktów prawnych publikowanych w Dzienniku Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej oraz oficjalnych komentarzy do nich drukowanych w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Sprawiedliwości, ukazały się w okresie 1945-1946, dwie publikacje na temat rehabilitacji³°, zawierające teksty odpowiednich przepisów i komentarz do niego. Na mocy wyżej wymienionych przepisów, właściwymi dla prowadzenia spraw rehabilitacyjnych były sądy grodzkie. W interesującym nas przypadku był to Sąd Grodzki w Poznaniu należący do okręgu sądowego poznańskiego. W przypadku odwołań od jego postanowienia - jeśli odwołanie składał rehabilitujący się - sprawę rozpatrywano ponownie w poznańskim Sadzie Grodzkim. Natomiast jeśli zażalenie od postanowienia składał Prokurator Specjalnego Sądu Karnego w Poznaniu, wówczas to zażalenia rozpatrywał Specjalny Sąd Karny: w przypadku uwzględnienia go - rozpatrywał sprawę powtórnie. Od postanowienia Specjalnego Sądu Karnego nie było odwołań. Zgodnie z przepisami dekretu z 28 lutego 1945 roku oraz ustawy z 6 maja 1945 roku procesy rehabilitacyjne miały być prowadzone zgodnie z Kodeksem Postępowania Karnego³¹. Szczegółowo procedurę normowały przepisy wewnątrzsądowe, procedurę tę można odtworzyć na podstawie akt spraw rehabilitacyjnych. Warunkiem wstępnym było złożenie władzy administracji ogólnej I stopnia tzw. Deklaracji wierności, na podstawie której otrzymywano zaświadczenie uprawniające do złożenia wniosku o rehabilitację. W początkowym okresie (1945 rok) liczne były przypadki składania wniosku o rehabilitację bez uprzedniego załatwienia tej formalności. W takim przypadku w sądzie zakładano teczkę sprawy, nadawano jej numer, rejestrowano w repertorium po czym sprawę umarzano po udzieleniu wnioskodawcy wyjaśnień (na ogół wnioskodawcy sami wycofywali swe wnioski). Właściwym rozpoczęciem sprawy było złożenie wniosku o rehabilitację z załączonymi danym personalnymi (według ustalonego wzoru). Do wniosku dodawano zwykle oświadczenia różnych osób, czasami niemieckie dowody tożsamości, odpisy aktu chrztu itp. W wielu przypadkach w imieniu wnioskodawców występowali adwokaci. Wnioski składane w imieniu członków rodziny przez osoby trzecie były odrzucane (sprawę umarzano bez rozprawy), natomiast dość często ojcowie w imieniu swoim, żony, dzieci i ewentualnie innych członków rodziny składali wnioski zbiorowe. Często łączono też różne sprawy jeżeli dotyczyły członków jednej rodziny. Warunkiem sine qua non było złożenia na wstępie opłaty sądowej. Tzw. prawo ubogich (zwolnienie z opłat sądowych), wbrew zaleceniom ministra sprawiedliwości, przyznawano niechętnie, w wypadkach ostatecznych. Materiał dowodowy uzupełniany bywał o akta personalne Deutsche Volksliste wypożyczane z Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa. Akta te po wykorzystaniu prawie zawsze zwracano. O wszczęciu sprawy rehabilitacyjnej ogłaszano w prasie (Głos Wielkopolski, Poznański Dziennik Wojewódzki, później także Wola Ludu), na tablicach ogłoszeń w Sądzie Grodzkim w Poznaniu, w gmachu Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu. Po dopełnieniu tych formalności następowała właściwa rozprawa po czym ogłaszano postanowienie opatrzone uzasadnieniem. Rozprawa mogła zakończyć się: umorzeniem - jeśli wnioskodawca zmarł, wyjechał do Niemiec (często w przypadku osób zaliczonych do drugiej grupy) lub nie podlegał obowiązkowi rehabilitacji (Ukraińcy, Białorusini, Rosjanie - zgodnie z okólnikiem MS nr 52/45), zrehabilitowaniem pełnym lub częściowym (przy pozbawieniu praw publicznych na pewien okres czasu), odrzuceniem wniosku o rehabilitację z pozbawieniem praw publicznych, oraz przepadkiem majątku i osadzeniem w obozie (na czas nieokreślony). W stosunku do osób uznanych za posiadające pełnię praw obywatelskich stosowano jednak czasami sankcje w postaci częściowego lub zupełnego przepadku majątku (nieruchomości) albo grzywny pieniężnej: w niektórych przypadkach dość wysokiej. Karę grzywny poznański sąd grodzki stosował bardzo często. Odpis postanowienia otrzymywał, oprócz rehabilitującego się, Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa oraz Prokurator Specjalnego Sądu Karnego w Poznaniu (uczestniczący w rozprawie). Posiadał on prawo do złożenia zażalenia od wydanego postanowienia. Jeśli z tego prawa korzystał wówczas sprawę rozpatrywał Specjalny Sąd Karny w Poznaniu, który na ogół zażalenie to odrzucał, podwyższając czasami karę grzywny. W przypadku uwzględnienia zażalenia przez Specjalny Sąd Karny mógł on całkowicie zmienić postanowienie Sądu Grodzkiego i na przykład nie uznać osoby za zrehabilitowaną. Zgodnie z dekretem z 28.06.1946 obowiązującym w odniesieniu do Poznania od 19.09.1946 roku Sąd Grodzki w Poznaniu przestał rozpatrywać sprawy rehabilitacyjne, akta spraw rozpoczętych, spraw zakończonych odrzuceniem wniosku itd., zostały w większości przekazane Sądowi Okręgowemu w Poznaniu, którego Wydział VIII Karny sprawy te kontynuował³². W 1950 roku w wyniku gruntownej reformy sądownictwa stworzono nową strukturę sądów powszechnych, znosząc z dniem 1 stycznia 1951 roku dotychczasowe sądy powszechne. Ich miejsce zajęły sądy powiatowe, wojewódzkie oraz Sąd Najwyższy³³. Sąd Grodzki w Poznaniu zakończył swoją działalność z dniem 31 grudnia 1950 roku. W 1951 roku jego kompetencje przejął Sąd Powiatowy dla miasta Poznania w Poznaniu. ------------------------------------------------------------------------------------------- ¹ Dzieje ustrojowe Sądu Grodzkiego w Poznaniu opracowano na podstawie: Aleksandra Tomporek, Ustrój i organizacja sądownictwa powszechnego i specjalnego po 1945 r. [w:] Archiwa instytucji wymiaru sprawiedliwości w służbie państwa i obywateli. Materiały III Krajowego Sympozjum Archiwalnego, Łódź, 4-5 września 2001 r., pod red. J. Baranowskiego i U. Zarzyckiej-Sutter, Łódź 2001, s. 27-61, Edyta Pietrzak, Notatka informacyjna do inwentarza zespołu archiwalnego Sąd Grodzki w Kaliszu [1933] 1945-1950 [1965], nr 11/1180, zatwierdzona uchwałą Komisji Metodycznej Archiwum Państwowego w Poznaniu w dniu 10 grudnia 2015 r. Wykorzystano także Wstęp autorstwa Michała Krupskiego do pierwszej partii akt zespołu Sąd Grodzki w Poznaniu 1945-1950, nr 53/1741 (nabytek 122/82) Procesy rehabilitacyjne przed Sądem Grodzkim w Poznaniu w latach 1945-1946. ² Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 6 lutego 1928 r., (Dz.U.1928, Nr 12, poz. 93; z dnia 15 listopada 1932 r. Dz.U.1932, Nr 102, poz. 863 z późn. zm.). ³ Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 grudnia 1928 r., (Dz.U.1928 r., Nr 104, poz. 934). ⁴ Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 czerwca 1929 r., (Dz.U.1929 r., Nr 42, poz. 352 z późn. zm.). ⁵ Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 grudnia 1932 r., (Dz.U.1932 r., Nr 114, poz. 941). ⁶ Dekret o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych z dnia 14 marca 1945 r. (Dz.U.1945 r., Nr 9, poz. 46). Szerzej o kierunkach zmian w wymiarze sprawiedliwości A. Tomporek, Ustrój i organizacja sądownictwa powszechnego i specjalnego po 1945 r., [w:] Archiwa instytucji wymiaru sprawiedliwości w służbie państwa i obywateli. Materiały z III Krajowego Sympozjum Archiwalnego, Łódź, 4-5 września 2001 r., s. 27-61. ⁷ Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 6 lutego 1928 r. (Dz.U. 1928 r., Nr 12, poz. 93); z dnia 15 listopada 1932 r., (Dz.U.1932 r., Nr 102, poz. 863) z późn. zm. ⁸ Dekret Prawo opiekuńcze z dnia 14 maja 1946 r., (Dz.U.1946 r., Nr 20, poz. 135). ⁹ W. Kwiatkowska, Ustrój sądownictwa powszechnego w Polsce w latach 1920-1945, [w:] Archiwa instytucji wymiaru sprawiedliwości w służbie państwa i obywateli. Materiały z III Krajowego Sympozjum Archiwalnego, Łódź, 4-5 września 2001 r., Łódź 2001, s. 21. ¹°Ze wstępu do inwentarza zespołu archiwalnego Sąd Grodzki w Poznaniu Akta spraw rehabilitacyjnych 1945-1946, (nabytek 122/82) Michała Krupskiego. ¹¹ Dz.U.1945 r., Nr 7, poz. 30. ¹² Dz.U.1945 r., Nr 12, poz. 70. ¹³ Dz.U.1945 r., Nr 13, poz. 77. ¹⁴ Wobec osób tych “władza okupacyjna niemiecka zrzekła się odwołania ich niemieckiej przynależności państwowej” - Dekret z dnia 28.02.1945 r., art. 6 (2). ¹⁵ Specjalne sądy karne powołano na mocy Dekretu PKWN z dnia 12 września 1944 r. o specjalnych sądach karnych dla spraw zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich (Dz.U.1944 r., Nr 4, poz. 21). ¹⁶ Wykaz Sądów i Prokuratur R.P. (Dz.U. Ministerstwa Sprawiedliwości, 1945 r., Nr 1, s. 12-19). ¹⁷ Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 maja 1945 r. (Dz.U.1945 r., Nr 17, poz. 95). ¹⁸ Dz.U.1945 r., Nr 17, poz. 96. ¹⁹ Dz.U.1945 r., Nr 21, poz. 129. ²° Dz.U.1945 r., Nr 21, poz. 130. ²¹ Dz.U.1945 r., Nr 21, poz. 128. ²² Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 1945 r. w sprawie przesunięcia terminu składania wniosków o rehabilitacje...(Dz.U.1945 r., Nr 31, poz.192). Rozporządzenie Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 10 września 1945 r. o przedmiocie przedłużania terminów o składanie wniosków o wydanie zastępczych dowodów tożsamości i ich wydawania (Dz.U.1945 r., Nr 33, poz. 201). Rozporządzenie Ministra Administracji Publicznej z dnia 15 września 1945 r. w sprawie przedłużania terminu wierności... (Dz.U.1945 r., Nr 35, poz.213 ). Dekret z dnia 30 października 1945 r. o zmianie ustawy z dnia 6 maja 1945 r. ...(Dz.U.1945 r., Nr 55, poz.307). ²³ Dz.U.M.S. 1946 r., Nr 1, s. 7. ²⁴ Dz.U.M.S. 1946 r., Nr 1, s. 11. ²⁵ Ibidem. ²⁶ Dz.U.1946 r., Nr 11, poz. 73. ²⁷ Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 kwietnia 1946 r. w sprawie dalszego przedłużenia terminu składania wniosków o rehabilitację...(Dz.U.1946 r., Nr 18, poz. 124). Rozporządzenie Ministra Administracji Publicznej z dnia 7 maja 1946 r. w sprawie przedłużenia terminu składania deklaracji wierności...(Dz.U.1946 r., Nr 22 poz. 147). ²⁸ Dz.U. 1946 r., Nr 41, poz. 237. ²⁹ Dz.U. 1946 r., Nr 53, poz. 300. ³° M. Gołąb. Rehabilitacja i wyłączenie wrogich elementów ze społeczeństwa polskiego. Łódź 1945; M. Piekarski. Wyłączenie wrogich elementów ze społeczeństwa polskiego. Rehabilitacja. Zarys wyjaśniający, Gdynia 1946. ³¹ Jednolity tekst k.p.k. ogłoszono obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 stycznia 1939 r. (Dz.U.1939 r., Nr 8, poz. 44), por. też zaktualizowane wydanie k.p.k.: Kodeks Postępowania Karnego wraz z przepisami wprowadzającymi, Łódź 1945, Czytelnik. ³² Ze wstępu do inwentarza zespołu archiwalnego Sąd Grodzki w Poznaniu Akta spraw rehabilitacyjnych 1945-1946, (nabytek 122/82) Michała Krupskiego. ³³ Ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych, (Dz.U.1950 r., Nr 38, poz. 347), o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz.U.1950 r., Nr. 38, poz. 348), o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U.1950 r., Nr 38, poz. 349) oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 listopada 1950 r. o dostosowaniu sądów powszechnych do nowych przepisów ustrojowych i o zniesieniu sądów zbędnych (Dz.U.1950 r., Nr 54, poz. 496). Zob. też. A. Tomporek, Ustrój i organizacja sądownictwa powszechnego i specjalnego po 1945 r., [w:] Archiwa instytucji..., s. 27-61.