Zespół zawiera głównie akta spraw cywilnych, a także akta spraw karnych, akta ogólne, pomoce kancelaryjne i akta osobowe. 1. Akta ogólne 2 j.a. 1939-1943 2. Akta spraw testamentowych 1414 j.a. [1909-1938] 1940-1945 [1946-1975] 3. Akta spraw spadkowych 1131 j.a. [1929-1939] 1939-1945 4. Akta spraw opiekuńczych 1359 j.a. [1907-1939] 1939-1944 [1945-1958] 5. Akta spraw kuratelarnych 404 j.a. [1911-1939] 1939-1944 [1945-1948] 6. Akta spraw familijnych 3578 j.a. [1915-1939] 1939-1945 [1945-1948] 7. Akta spraw alimentacyjnych 19 j.a. 1939-1944 8. Akta spraw karnych 17 j.a. 1940-1945 9. Pomoce kancelaryjne 5 j.a. [1900-1939] 1939-1945 10. Akta osobowe 5 j.a. 1939-1945

Po zakończeniu działań wojennych we wrześniu 1939 roku na terenie ziem polskich włączonych do Rzeszy Niemieckiej wprowadzono system sądownictwa oparty na przepisach obowiązujących w III Rzeszy¹. Dopiero dekret Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 listopada 1940 roku² usystematyzował strukturę sądów powszechnych na wcielonych terenach wschodnich. Zgodnie z jego regulacjami, w Kraju Warty (Wartheland) utworzono Wyższy Sąd Krajowy (Oberlandesgericht) z siedzibą w Poznaniu, będący najwyższą instancją sądownictwa na tym obszarze. Podlegały mu sądy II instancji zwane sądami krajowymi (Landgerichte), a także sądy obwodowe (Amtsgerichte), które pełniły rolę sądów I instancji. Do kompetencji sądów obwodowych należało wydawanie wyroków w sprawach karnych. Musiały one orzekać zgodnie z obowiązującym przepisami prawnymi, takimi jak: rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 czerwca 1940 roku³ ustanawiające niemieckie prawo karne na terytorium włączonym do Rzeszy oraz rozporządzenie Generalnego Pełnomocnika do spraw Administracji Rzeszy z dnia 21 lutego 1940 roku⁴ o właściwości sądów karnych, specjalnych oraz innych przepisów dotyczących postępowań karnych. Na jego podstawie sądy obwodowe rozpatrywały sprawy o wykroczenia zagrożone karą do 6 miesięcy pozbawienia wolności. Proces usystematyzowania prawa karnego na obszarach wschodnich włączonych do Rzeszy zakończyło wprowadzenie w życie rozporządzenia Rady Ministrów do spraw Obrony Rzeszy z dnia 4 grudnia 1941 roku⁵. Nadawało ono sądom obwodowym uprawnienia do wydawania werdyktów w sprawach karnych w stosunku do Polaków i Żydów jednak tylko wtedy, gdy kara nie przekraczała 5 lat obozu pracy karnej lub 3 lat obostrzonego obozu karnego. Ponadto przy sądach obwodowych sprawy tego typu rozpatrywali ławnicy (Schöffen)⁶. Sądy Obwodowe orzekały również w sprawach cywilnych, takich jak: sprawy z tytułu najmu, umowy o pracę, wykroczeń dotyczących transportu ludzi i towarów, hodowli bydła, szkód spowodowanych przez dziką zwierzynę i szkód powstałych w trakcie polowania, spraw alimentacyjnych, spraw postępowania wywoławczego, nakazu płatniczego, spraw egzekucji sądowej, spraw upadłości oraz objęcia nadzorem upadłych przedsiębiorstw. Sądy te prowadziły również postępowania w sprawach nie karnych, które dotyczyły ksiąg gruntowych, spraw opiekuńczych oraz postępowań z zakresu dobrowolnej jurysdykcji⁷. Wyroki wydawane były przez jednego sędziego, który przewodniczył obradom. Językiem urzędowym był język niemiecki, ale w przypadku gdy, jakaś osoba uczestnicząca w rozprawie nie znała tego języka wzywano tłumacza. Wyjątek stanowiła sytuacja, w której wszystkie osoby władały używanymi w rozprawie językami obcymi, wówczas tłumacz nie był konieczny. Wypowiedzi w języku obcym, istotne dla sprawy, musiały znaleźć się w protokole w oryginalnej wersji. Sąd nie prowadził swojej działalności permanentnie. W okresie od 15 lipca do 15 września miały miejsce wakacje sądowe, podczas których rozpatrywano tylko niektóre sprawy, jak np. karne, związane z aresztem lub tymczasowym zatrzymaniem wskazanej osoby, wynajmu, odstąpienia lub użytkowania nieruchomości, sprawy wekslowe oraz rozpoczętych prac budowlanych. W trakcie wakacji prowadzono również postępowania w sprawach przymusowej egzekucji lub upadłościowych⁸. W kancelariach sądów obwodowych funkcjonował system bezdziennikowy. Wszystkie dokumenty dotyczące tej samej sprawy gromadzono w akta spraw, które następnie były zszywane w poszyt nieprzekraczający 200 kart. W przypadku większej liczby kart zakładano kolejny tom⁹. Sąd Obwodowy w Poznaniu rozpoczął swoją działalności już we wrześniu 1939 roku. Funkcjonował natomiast do stycznia 1945 roku, kiedy to rozpoczęła się ewakuacja niemieckich władz administracyjnych. Po „wyzwoleniu” miasta przez Armię Czerwoną 23 lutego 1945 roku jego uprawnienia przejął Sąd Grodzki w Poznaniu. Przypisy: ¹ J. Gołaszewski, Wartość źródłowa i problemy metodyczne opracowania akt sądowych wytworzonych do 1945 roku (na przykładzie zasobu Archiwum Państwowego Wrocławiu), [w:] Archiwa instytucji wymiaru sprawiedliwości w służbie państwa i obywateli: Materiały III Krajowego Sympozjum Archiwalnego Łódź, 4 – 5 września 2001 r., pod red. J. Baranowskiego i U. Zarzyckiej-Sutter, Łódź 2001, s. 128-129. ² Erlass über die Gerichtsgliederung in den eingegliederten Ostgebieten vom 26 November 1940, Reichsgesetzblatt (dalej: RGB), Teil I, 1940, s. 1538-1539. ³ Verordnung über die Einführung des deutschen Strafrechts in den eingegliederten Ostgebieten vom 6 Juni 1940, RGB, Teil I, 1940, s. 844-846. ⁴ Verordnung über die Züstandigkeit der Strafgerichte, die Sondergerichte und sonstige strafverfahrensrechtliche Vorschriften vom 21 Februar 1940, RGB, Teil I, 1940. s. 405-411. ⁵ E. Kurowska, Procedura karna na ziemiach polskich okupowanych przez Niemcy w czasie II wojny światowej, „Studia Iuridicia Lublinensia”, T. 17, 2012, s. 156; Verordnung über die Strafrechtspflege gegen Polen und Juden in den eingegliederten Ostgebieten vom 4 Dezember 1941, RGB, Teil I, 1941, s. 759-761. ⁶ P. Gut, Procesy archiwotwórcze akt sądowych pruskiej prowincji Pomorze do 1945 roku, [w:] Archiwa instytucji..., s. 141. ⁷ J. Gołaszewski, Wartość źródłowa..., s. 131. ⁸ H. Niestrój, Sąd obwodowy w strukturze sądownictwa niemieckiego. Ustrój sądów na Śląsku od czasów habsburskich do 1945 r. Struktura i zasady funkcjonowania sądu obwodowego. Problemy metodologiczne opracowania zespołów akt sądowych, [w:] http://adacta.archiwa.net/file/H_Niestroj_sad.pdf [dostęp: 07.04.2020] ⁹ P. Gut, Procesy archiwotwórcze..., s. 144-145.