Akta zespołu stanowią podstawowe źródło do dziejów Związku Nauczycielstwa Polskiego na obszarze odpowiadającym województwu poznańskiemu w granicach obowiązujących w danym okresie. Wyczerpują one wszystkie aspekty działalności organizacji. Najpełniejszym zakresem problemowym odznaczają się materiały sprawozdawcze na okręgowe konferencje sprawozdawczo – wyborcze. Zawarte tam informacje i oceny wykraczają poza problematykę ściśle związkową. Ich przedmiotem są problemy rozwoju oświaty oraz określone aspekty polityki państwa w tej dziedzinie. Bardzo szczegółowe odbicie znajdują różne dziedziny aktywności Związku w ankietach statystycznych i informacjach cyfrowych instancji wojewódzkich i podległych jednostek organizacyjnych. Akta zespołu stanowią 90% akt kategorii “A’’ wytworzonych przez wojewódzkie instancje ZNP w Poznaniu w okresie po 1945 r. Wyłączywszy okres przed 1939 r. najmniejszym stanem zachowania odznaczają się materiały komisji problemowych, a najwyższym stanem zachowania odznaczają się akta wytworzone przez organy władz wybieralnych. Wątkiem dominującym w treści akt przeważającej części zespołu jest działalność Związku na rzecz poprawy warunków socjalno - bytowych nauczycieli oraz podnoszenia ich kwalifikacji zawodowych.

Zarząd Okręgu Związku Nauczycielstwa Polskiego w Poznaniu wznowił działalność natychmiast po wyzwoleniu Poznania spod okupacji niemieckiej. Pierwsze zebranie Poznańskiego Okręgu Związku Nauczycielstwa Polskiego z udziałem 200 osób odbyło się 25 lutego 1945 r. Zebrani powołali Tymczasowy Zarząd Okręgu ZNP w Poznaniu. Działał on do końca lipca 1945 r. W drugiej połowie maja 1945 r. odbyło się plenarne zebranie Zarządu Okręgu ZNP w Poznaniu, które dokonało wyboru kilkuosobowego Prezydium Tymczasowego Zarządu Okręgu ZNP w Poznaniu. W dniach 1-3 sierpnia 1945 r. odbył się Zjazd Delegatów, który zgodnie ze statutem dokonał wyboru władz ZNP w Okręgu. Okręg poznański ZNP obejmował województwo poznańskie w jego ówczesnych granicach administracyjnych. Odbywające się co kilka lat w terminach przewidzianych przez statut Okręgowe Zjazdy Delegatów ZNP były najwyższą władzą w województwie. Zjazdy przyjmowały sprawozdanie z działalności za daną kadencję, wytyczały plan pracy na następną kadencję i dokonywały wyboru władz Związku w postaci prezydium Zarządu Okręgu, komisji kontrolującej (rewizyjnej), sądu organizacyjnego (koleżeńskiego) oraz delegatów na zjazdy krajowe. Zadania statutowe Związku, uchwały władz nadrzędnych, wnioski i uchwały okręgowych zjazdów delegatów realizował Zarząd Okręgu. Do jego obowiązków należało też kierowanie i kontrolowanie działalności zakładowych organizacji związkowych. Posiedzenia plenarne Zarządu Okręgu odbywały się, co najmniej raz na kwartał. Na bieżąco działalnością Związku w Okręgu kierowało wybierane przez okręgowe zjazdy delegatów kilkunastoosobowe prezydium Zarządu Okręgu. W jego skład wchodzili prezes, wiceprezesi, sekretarze, kierownicy wydziałów Zarządu Okręgu oraz przewodniczący i działacze najważniejszych komisji problemowych i sekcji środowiskowych. Od 1957 r. zgodnie z nowo przyjętym statutem powoływano sekretariat prezydium, które tworzyli prezes, wiceprezesi, sekretarz i skarbnik. Aparat etatowy Zarządu Okręgu dzielił się na wydziały. Wydziały i komisje problemowe kierowały działalnością ZNP w poszczególnych dziedzinach. Do zadań komisji należało opiniowanie projektów planów pracy Zarządu, ocenianie sprawozdań na okręgowe zjazdy delegatów, sugerowanie tematyki obrad Zarządu Okręgu a także należał nadzór i inspirowanie poczynań tworzonych przez Związek autonomicznych placówek i struktur organizacyjnych. W sferze kulturalno-oświatowej należał do takich uruchomiony w listopadzie 1953 r. przy placu Wolności w Poznaniu Klub Nauczyciela, gdzie między innymi odbywał tu przez wiele lat próby Chór Nauczycielski działający pod patronatem Zarządu Okręgu ZNP. W sferze podnoszenia kwalifikacji nauczycieli decydującą rolę odgrywał utworzony na początku stycznia 1966 r. Wojewódzki Klub Nauczycieli Nowatorów. Działalność tego Klubu była najistotniejszą płaszczyzną partycypowania przez ZNP w poczynaniach powołanej przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu w kwietniu 1965 r. Wojewódzkiej Rady Postępu Pedagogicznego. Instancjami ZNP na szczeblu powiatów były oddziały. Ich działalnością kierowały zarządy oddziałowe. W połowie 1945 r. Zarządowi Okręgu podlegało 28 oddziałów powiatowych ZNP. Jesienią 1945 r. powstawały oddziały powiatowe ZNP na Ziemi Lubuskiej. Do utworzenia w połowie 1950 r. w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju województwa zielonogórskiego oddziały te podlegały Zarządowi Okręgu ZNP w Poznaniu. Na prawach oddziałów powiatowych działały organizacje związkowe na Uniwersytecie Poznańskim, Akademii Handlowej i w Szkole Inżynierskiej. Dzieliły się one w tym środowisku w zależności od ich liczebności na organizacje wydziałowe i grupy związkowe. Podstawowymi jednostkami organizacyjnymi Związku tworzonymi w placówkach oświatowych w szkolnictwie podstawowym, średnim i wyższym były ogniska. Dla placówek gdzie do ZNP należało po kilka osób tworzono wspólne ognisko. W latach 1949-1956 ogniska działały pod nazwą zakładowych organizacji związkowych. W placówkach gdzie do ZNP należało po kilka osób członkowie należeli do międzyzakładowych organizacji związkowych. Przywrócenie tradycyjnych ognisk jako podstawowych ogniw organizacyjnych ZNP nastąpiło postanowieniem Plenum Zarządu Głównego ZNP w dniu 19 X 1956 r. na fali dokonujących się w Polsce w 1956 r. przemian politycznych. W końcu 1973 r. w następstwie decyzji politycznych Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej nastąpiła zmiana struktur organizacyjnych związków zawodowych w Polsce. Okręg ZNP w Poznaniu uległ likwidacji. W miejsce organów wybieralnych w postaci Zarządów Okręgów, wbrew obowiązującemu od 1972 r. statutowi ZNP, powołano w poszczególnych miastach wojewódzkich oddziały Zarządu Głównego ZNP w Warszawie. Ich działalność prowadzili kierownicy. Oddział taki utworzono także w Poznaniu. Podstawową część zadań dotychczasowego Zarządu Okręgu w Poznaniu przejęła filia utworzonego przez Zarząd Główny ZNP w Warszawie Ośrodka Usług Pedagogicznych i Socjalnych. W Poznaniu filia ta powstała na bazie wcześniej działającego Ośrodka Usług Pedagogicznych. Przedstawiciele poszczególnych środowisk i grup zawodowych wchodzący w skład zlikwidowanego Zarządu Okręgu w Poznaniu utworzyli komisję opiniodawczo-konsultacyjną przy Oddziale Zarządu Głównego. Zdecydowana większość sekcji środowiskowych i zawodowych oraz komisji problemowych działających na szczeblu wojewódzkim zachowała ciągłość swych poczynań. Dotyczyło to oczywiście także podstawowych ogniw organizacji w postaci ognisk. Likwidacji uległy natomiast oddziały powiatowe ZNP. Zastąpiły je powiatowe rady zakładowe. Po reformie podziału terytorialnego kraju i utworzeniu nowych województw Oddział Zarząd Głównego ZNP w Warszawie z siedzibą w Poznaniu kierował działalnością ZNP na obszarze województwa poznańskiego w jego nowych granicach administracyjnych. Nowo utworzone województwa: kaliskie, konińskie, leszczyńskie i pilskie zostały natomiast objęte kompetencjami Ośrodka Usług Pedagogicznych i Socjalnych w Poznaniu. Po likwidacji powiatów kompetencje rad zakładowych rozciągały się na podstawowe jednostki administracyjne I stopnia, jakimi były miasta, miasta-gminy i gminy. Odrębne rady zakładowe kierowały poza tym działalnością ZNP w szkołach wyższych, instytutach naukowych i pozaszkolnych instytucjach oświatowych skupiających członków Związku. Rady zakładowe na określonym terytorium tworzyły rejon. W 1976 r. w województwie poznańskim w rejonie Poznań powiat działało 15 rad zakładowych, w Poznaniu miasto – 13, w rejonach Gniezno i Nowy Tomyśl po 11, w rejonie Szamotuły – 10, w Śremie i Środa po 7 i rejonie Września – 5. Zarysowany stan organizacyjny na szczeblu wojewódzkim przetrwał do jesieni 1980 r., kiedy to decyzją Zarządu Głównego ZNP z dnia 29.09.1980 działające przy oddziałach ZG ZNP w poszczególnych województwach komisje konsultacyjno-opiniodawcze zostały przekształcone w wojewódzkie rady koordynacyjne ze statutowymi uprawnieniami instancji wojewódzkiej. (nie zrozumiałe dla mnie). Zapoczątkowany został w ten sposób proces reaktywowania Zarządu Okręgu ZNP w Poznaniu. W końcu 1980 r. doszło do ukonstytuowania się liczącego 35 osób Zarządu Okręgu ZNP w Poznaniu. Znacznie została zintensyfikowana działalność sekcji środowiskowych i komisji problemowych Związku. Wprowadzenie stanu wojennego 13.12.1981 r. przerwało działalność wszystkich instancji Związku. Odbudowa struktur związkowych nastąpiła po uchwaleniu 8.10.1982 r. przez Sejm nowej Ustawy o związkach zawodowych. W wyniku intensywnych poczynań grupy inicjatywnej a następnie komitetu założycielskiego ZNP w Poznaniu Sąd Wojewódzki w Poznaniu zarejestrował w dniu 14.12.1982 r. Związek Nauczycielstwa Polskiego przy Kuratorium Oświaty i Wychowania i Wydziale Oświaty i Wychowania w Poznaniu. Na Wojewódzkiej Konferencji Delegatów ZNP w Poznaniu 24.09.1983 r. wybrany został pierwszy po stanie wojennym Zarząd Okręgu ZNP w Poznaniu. W końcu 1984 r. podlegały mu 68 oddziały Związku skupione w 11 rejonach. Poza jednostkami administracyjnymi I stopnia oddziały ZNP istniały w Zakładzie Poprawczym w Grodzisku, Zakładzie Niewidomych w Owińskach, Zakładzie Wychowawczym w Owińskach, Zakładzie Szkoleniowym w Antoniewie oraz Wojewódzkim Ośrodku Doskonalenia Zawodowego w Mosinie. Działalność reaktywowały sekcje środowiskowe i komisje problemowe na szczeblu Zarządu Okręgu. W następstwie wprowadzenia z dniem 1 stycznia 1999 r. nowego podziału administracyjnego kraju na bazie województw kaliskiego, konińskiego, leszczyńskiego, pilskiego i poznańskiego zostało utworzone województwo wielkopolskie. W ciągu 1999 r. trwał proces scaleniowy instancji okręgowych ZNP województw kaliskiego, konińskiego, leszczyńskiego, pilskiego i poznańskiego. Został on zwieńczony zwołaną w dniu 23.10.1999 r. Konferencją Sprawozdawczo-Wyborczą Delegatów ZNP dotychczasowych okręgów. Dokonano na niej wyborów Zarządu Okręgu Wielkopolskiego Związku Nauczycielstwa Polskiego w Poznaniu. Zgodnie ze statutem oraz stosowną uchwałą Zarządu Głównego ZNP z dniem 3112.1999 r. okręgi ZNP w Kaliszu, Koninie, Lesznie, Pile i Poznaniu zostały rozwiązane i z dniem 1.01.2000 r. został powołany Wielkopolski Okręg Związku Nauczycielstwa Polskiego w Poznaniu. Dotychczasowe siedziby Zarządów Okręgów w Kaliszu, Koninie, Lesznie, Pile zostały przekształcone w poza statutowe cieszące się autonomią biura terenowe Zarządu Okręgu Wielkopolskiego ZNP. Ich prowadzenie powierzono dotychczasowym prezesom byłych Zarządów Okręgów. Wchodzili oni w skład prezydium Zarządu Okręgu i jego sekretariatu, który zgodnie ze statutem kierował pracą Związku między posiedzeniami prezydium. Ogniwa terenowe w postaci oddziałów zostały zorganizowane we wszystkich 206 gminach województwa. Podstawową jednostką organizacyjną ZNP pozostawało niezależnie od zmian strukturalnych na wyższych szczeblach organizacyjnych - ognisko. [Na podst. wstępu do inwentarza A. Choniawki]

Akta przechowywane w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy udostępniane w Archiwum Państwowym w Poznaniu Sygn. 92-93, 1158-1159, 1161-1164 posiadają mikrofilm nr: 0-66297-0-66305.