Opracowany zespół archiwalny stanowi częściowy obraz funkcjonowania parafii pw. Św. Mikołaja Biskupa w Grudziądzu, przeważnie między XVIII, a XIX stuleciem, chociaż występują również liczne jednostki z okresu wcześniejszego i późniejszego. Archiwalia w trakcie inwentaryzacji i systematyzacji podzielono między piętnaście następujących serii: 1) Władza kościelna i państwowa (sygn. P/28/1-P/28/25); 2) Duchowieństwo, personel kościelny i zarząd parafii (sygn. P/28/26-P/28/56); 3) Duszpasterstwo i Służba Boża (sygn. P/28/57-P/28/214); 4) Kościoły i budynki parafialne (sygn. P/28/215-P/28/316); 5) Fundacje i legaty (sygn. P/28/317-P/28/338); 6) Grunty i ziemie parafialne (sygn. P/28/339-P/28/374); 7) Cmentarz (sygn. P/28/375-P/28/441); 8) Sprawy gospodarczo-finansowe (sygn. P/28/442-P/28/706); 9) Akta procesowe i sądowe (sygn. P/28/707); 10) Szkolnictwo (sygn. P/28/708-P/28/730); 11) Bractwa i stowarzyszenia (sygn. P/28/731-P/28/830); 12) Sierociniec (sygn. P/28/831-P/28/991); 13) Szpital (syg. P/28/992-P/28/1015); 14) Kancelaria parafialna (sygn. P/28/1016-P/28/1037); 15) Fotografie (sygn. P/28/1038). Pierwsza seria Władza kościelna i państwowa podzielona została na cztery podserie szczegółowe, w których na początku umieszczono m.in.: zarządzenia, przywileje i korespondencję z władzą kościelną. Druga podseria zawiera podobne materiały, lecz odnoszące się do władzy świeckiej. Wszelkiego rodzaju odpisy i pozostała korespondencja wchodzą w skład trzeciej podserii, a ostatnią stanowi dokumentacja wizytacyjna. Kolejna część pn. Duchowieństwo, personel kościelny i zarząd parafii składa się z archiwaliów podzielonych jak w nazwie na materiały dotyczące duchownych, w kolejnej części personelu świeckiego, a ostatnia podseria zawiera materiały traktujące o zarządzie wspólnotą. W całej serii znajdziemy liczną korespondencję, umowy oraz akta wyprodukowane przez organy zarządzające parafią. Trzecia seria Duszpasterstwo i Służba Boża podzielona została na pięć podserii: 1) Księgi metrykalne; 2) Sakramenty; 3) Spisy parafian, 4) Nabożeństwa i inne formy duszpasterstwa oraz 5) Inne obrządki i sekty. W pierwszej znajdują się wszystkie zachowane do dziś księgi metrykalne główne: chrztów, ślubów, zgonów oraz poboczne: I Komunii i bierzmowań. W kolejnej m.in. zaświadczenia o chrzcie, zapowiedzi, karty zgonu oraz dokumentację wypominek. Na trzecią podserię składają się spisy parafian. Czwarta podseria zawiera różnorodną dokumentację obrazującą prace duszpasterskie od nabożeństw kościelnych, przez intencje mszalne po ogłoszenia parafialne. Ostatnia część skupia dokumentację dotyczącą innych obrządków i sekt funkcjonujących w Grudziądzu. Seria czwarta- Kościoły i budynki parafialne została podzielona na sześć podserii: 1) Kościół parafialny; 2) Kościół Św. Ducha, 3) Kościół Św. Krzyża, 4) Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa), 5) Pozostałe kościoły oraz 6) Budynki parafialne. Pierwsza z nich zawiera archiwalia dotyczące budowy, rozbudowy oraz remontów budynku świątyni parafialnej, w drugiej znajdziemy archiwalia pozostałych kościołów. Materiały dotyczące budynków w parafii oraz dokumentacja finansowa związana z tymi inwestycjami weszły w skład ostatniej podserii. Kolejna, piąta część Fundacje i legaty zawiera jednostki, których treść dotyczy uposażenia parafii: dokonanych fundacji, czynszów oddanych w dzierżawę działek, kapitałów i hipotek. Seria szósta odnosi się do Gruntów i ziemi parafialnej, znajdziemy w niej podserie dotyczące właściwych gruntów parafialnych, czynszów z ziemi oraz osobno majątku w Sadowie, Ciemniku, Łysakowie czy Kłódce. Źródła dotyczące cmentarza parafialnego znajdują się w serii siódmej pn. Cmentarz. Seria ósma pn. Sprawy gospodarczo-finansowe, jest najbardziej obszerna. Znalazły się tu wszystkie rachunki parafii, inwentarze, księgi dochodów i wydatków, karty hipoteczne, dzierżawy, listy płatników podatku kościelnego. Sprawy związane z ubezpieczeniami, papierami wartościowymi, czy ofiarami za sakramenty. Dokumentacja procesów, w których parafia była jedną ze stron znalazła się w serii dziewiątej Akta procesowe i sądowe. Seria składa się z archiwaliów traktujących o szkolnictwie parafialnym i powszechnym: są to listy uczniów, zarządzenia władz zwierzchnich, plany zajęć. Następnie seria Bractwa i stowarzyszenia obejmuje tę dokumentację, która pozostała po licznych stowarzyszeniach religijnych działających w grudziądzkiej parafii farnej. W serii nazwanej Sierociniec znajdziemy archiwalia dotyczące administracji sierocińca, wychowanków, inwestycji i remontów budynku a także bogatą dokumentację finansową. Na trzynastą serię Szpital składają się archiwalia dotyczące opieki medycznej w grudziądzkiej parafii. Kancelaria parafialna w serii czternastej skupia dokumentację wytworzoną w toku działalności kancelarii parafii pw. Św. Mikołaja Biskupa w Grudziądzu. Ostatnia seria zawiera zachowaną dokumentację fotograficzną.

Początków parafii pw. św. Mikołaja można upatrywać już w XI w. Należy przypuszczać, iż wówczas w Grudziądzu znajdował się ośrodek religijny lub przynajmniej był on w obrębie działalności chrześcijańskiej. Pierwsze, prawdopodobne, wzmianki o grodzie w Grudziądzu pojawiają się w dokumencie Bolesława Szczodrego w 1065 r. W roku 1173 Grudziądz został przekazany wojewodzie mazowieckiemu, a następnie w roku 1207 został dołączony do dzielnicy Konrada Mazowieckiego. Wraz z pojawieniem się wypraw misyjnych w XIII w. na tereny pruskie, papież utworzył biskupstwo misyjne, które zostało przekazane Chrystianowi, jednemu z cystersów, którzy zarządzali misją nawracania ludności pogańskiej. W 1222 r. książę Konrad Mazowiecki nadaje Grudziądz wraz z innymi grodami, biskupowi Chrystianowi, który pozostaje jego własnością aż do śmierci w 1245 r. Następnie w 1255 r. biskupi pomezańscy oddają go w ręce Zakonu Krzyżackiego, który przybył na ziemię chełmińską w 1230 r. Pierwsze udokumentowane prawa miejskie Grudziądza pochodzą z roku 1291. Prace nad budową murowanego kościoła rozpoczęto 1286 r. Niektórzy historycy przypuszczają, iż pierwszy drewniany kościół istniał na początku XIII w., niestety, nie zachowały się żadne materiały źródłowe, które mogłyby potwierdzić tę tezę. O pierwszym grudziądzkim duchownym dowiadujemy się przy zapisie z 1307 r., kiedy to Rada Miejska nadaje 2 grzywny księdzu Lutkerowi. Do roku 1466 prawo patronatu nad parafią sprawowali krzyżacy, później zostało ono przekazane królowi. W 1341 r. parafia farna uzyskuje administrację nad prepozyturą św, Jerzego, a także św. Ducha, przy których istniały szpitale. Przy kościele farnym istniała szkoła parafialna. Parafia pw. św. Mikołaja miała liczne majątki, do których należały: Sadlna, Ciemniaka, Łysakowa Folwark na Kwidzyńskim przedmieściu, ogród, łąki oraz jezioro w Pniewitem. W XVI w. do Grudziądza dotarła reformacja. Na przestrzeni lat szybko wzrastała liczba luteranów. W 1569 r. zajęli oni kościół św. Ducha, a w roku 1572 przejęty został kościół św. Mikołaja, kiedy to ówczesny proboszcz przeszedł na wiarę luterańską. Od tego momentu chrześcijanie nie posiadali żadnego kościoła w Grudziądzu. O pomoc zwrócono się do biskupa chełmińskiego, który zażądał od Rady Miejskiej przywrócenia zabranych kościołów. Działanie te uzyskały zamierzony skutek i w roku 1598 kościoły św. Mikołaja oraz Ducha Świętego powróciły do chrześcijan. Luteranie posiadali jedynie kaplicę św. Jerzego i kaplicę zamkową. Podczas Potopu Szwedzkiego w 1655 r. kościół ponownie oddano protestantom, rok później katolicy odzyskali parafię. Pół wieku później wraz z wojna północną nastał okres ograbiania kościołów i klasztorów. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. Grudziądz znalazł się na terytorium państwa pruskiego. Te okoliczności sprzyjały rozwojowi protestantyzmu. Katolicy stracili swoją pozycję w mieście, a także klasztory, majątki ziemskie oraz wsie, natomiast kościół farny został pozbawiony wielu polskich akcentów wyposażenia. W XIX w. w najstarszej grudziądzkiej parafii dominowali niemieccy proboszczowie. Po I wojnie światowej pozycja katolików w Grudziądzu uległa zmiania. Wraz z ponad dwukrotnym przyrostem parafian erygowano nowe parafie. W 1945 r. podczas walk, które objęły całe miasto, kościół farny został wypalony i uszkodzony w 60%. Kilka lat zajęło odbudowanie kościoła, odnowione zostały wnętrza, odbudowano wieżę i ponownie zawieszono dzwony. Decyzją biskupa Andrzeja Suskiego w 1992 r. fara została Kolegiata Grudziądzką. Powołano kapitułę liczącą ośmiu kanoników gremialnych i jedenastu kanoników honorowych. Ksiądz prałat Tadeusz Nowicki objął funkcję prepozyta. Parafia św. Mikołaja posiadała filie i kuracje. Od 1929 r. do kościołów filialnych zaliczał się kościół św. Ducha, który dopiero w 1980 r. został samodzielna parafią. W XVII wieku we wsi Wielkie Tarpno istniał kościół pod wezwaniem św. Krzyża, jako filia fary grudziądzkiej. W późniejszych latach stary kościół rozebrano. W 1923 r. poświęcono nowo wybudowany kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, który został kuracją parafii św. Mikołaja aż do 1934 r.. Kolejne utworzenie kuracji nastąpiło w 1916 r., wówczas erygowano parafię pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, która w 1934 r. stała się samodzielną parafią. Przy kościele działały takie bractwa jak: Bractwo św. Mikołaja, Bractwo św. Barbary, Bractwo św. Rocha, Bractwo Opatrzności Boskiej, Bractwo Trzeźwości, Bractwo Matek Chrześcijańskich, Bractwo czci Najśw. Sakramentu, III Zakon św. Franciszka, Konferencja Pań Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. Kościół ma również pod opieką Sierociniec Wszystkich Świętych dla dziewcząt, który został otworzony 1 listopada 1857 r.. Sierocińcem kierowały siostry zakonne. W XIX w. sierocińcu stał się częścią kompleksu parafii pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. W drugiej połowie XVI w. do parafii św. Mikołaja należały miejscowości takie jak Grudziądz, Kłódka, Lniska Wielkie, Łysakowo, Nowawieś, Sadowo, Świerkocin, Tarpno, Turznice, Grudziądz-Zamek, folwarki Rojewo i Strzemięcin, a także młyny Nagórny i Nadolny. W 1928 r. w zostają wymienione miejscowości: Grudziądz, Gać, Polskie Węgrowo, Niemieckie Węgrowo oraz Tuszewo. Parafia obejmowała również: Grudziądz, Fijewo, Gać, Kłódka, Kuntersztyn, Małe Tarpno, Nową Wieś, Owczarki, Parski, Pieńki Królewskie, Rudnik, Rządz, Sadowo, Świerkocin, Tarno, Tuszewo, Węgrowo, Wielkie Lniska. Obecnie do parafii należą grudziądzkie ulice: Armii Krajowej (nr 1-32), Długa, Forteczna, Garnizonowa, Groblowa, Grunwaldzka, Jagiellończyka, Jagiełły, Kilińskiego, Kosynierów Gdyńskich (nr 1-29), Kościelna, Kościuszki, Królowej Jadwigi-Przystań, Księcia Witolda, Legionów (nr 1-51), Łokietka, Malborska, 6 Marca, Mickiewicza (nr 1-29), Murowa (nr 24-69), Nadgórna, Plac Niepodległości (nr 2,13), Podgórna, Prosta, Pułaskiego, Roty Grudziądzkiej, Rybny Rynek, Rynek (3/5, 15, 16), Sikorskiego (nr 1-24), Słowackiego, Solna, Spichrzowa (37, 50, 57), Stara, Starorynkowa, Tkacka, Wąska, Wędkarska, Wieżowa, Wybickiego, Zamkowa, Zaułek. Parafia od swojego powstania należała do diecezji płockiej. Później w XVI w. była częścią diecezji chełmińskiej w dekanacie grudziądzkim. Obecnie parafia przynależy do diecezji toruńskiej w dekanacie grudziądzkim I. Diecezja chełmińska: Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin, 1928. Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość: Dekanat grudziądzki T. 8, red. Stanisław Kardasz, Toruń, 1997. Dzieje Grudziądza, pod red. Jerzego Danielewicza, Grudziądz, 1992. Kwiatkowski S., Kościół pw. Ducha Świętego w Grudziądzu w okresie międzywojennym: przejęcie przez parafię św. Mikołaja Biskupa i renowacja obiektu, Rocznik Grudziądzki, t. 31. Grudziądz, 2023. Rozynkowski W., Kościół katolicki w Grudziądzu w XVI wieku w: Graudentum, Studia z dziejów Grudziądza i okolic, t. II: Okres wczesnonowożytni, red. W. Sierdzan, Grudziądz–Toruń. 2020. Rozynkowski W., Kościół w średniowiecznym Grudziądzu, Rocznik Grudziądzki, t. 24, Grudziądz, 2016. Schematismus des Bistums Culm mit dem Bischofssitze in Pelplin, Pelplin, 1904. Szajerka M. Wpływ badań nad kościołem pw. św. Mikołaja w Grudziądzu na poznanie genezy i ustroju miasta, Rocznik Grudziądzki, t. 16. Grudziądz, 2005. Zawacki M. Bazylika kolegiacka w Grudziądzu, Grudziądz, 2015. Żmudziński M., Księgi metrykalne w zasobie Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej, Toruń, 2021. Informacje stałe [w:] Bazylika Kolegiacka św. Mikołaja Bpa w Grudziądzu, [dostęp 13.10.2025], https://www.bazylika-grudziadz.pl/informacje