Akta znajdujące się w zespole umożliwiają odtworzenie działalności Powiatowego Archiwum Państwowego w Lesznie. W zespole pozostawiono zarządzenia i wytyczne Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych z lat 1950-1975, gdyż umożliwiają one pełniejsze zapoznanie się z podstawami funkcjonowania Archiwum. Akta organizacyjne pochodzą z lat 1950-1953 i dotyczą m.in. powołania Archiwum. W zespole znajdują się także wieloletnie i roczne plany pracy oraz sprawozdania z ich wykonania. Akta dotyczące zakładów pracy zawierają m.in. normatywy kancelaryjne, protokoły kontroli, lustracji i ekspertyz oraz sprawy brakowania akt. W zespole są także księgi inwentarzowe, ewidencja archiwaliów przechowywanych w różnych instytucjach i u osób prywatnych oraz spisy akt przejętych przez Archiwum. Na końcu zespołu umieszczono zbiór fotografii.

Do tworzenia Archiwum Państwowego w Lesznie przystąpiono jesienią 1950 r. Dnia 10 listopada tr. dyrektor Archiwum Państwowego w Poznaniu dr Kazimierz Kaczmarczyk upoważnił mgr Władysława Chojnackiego do zorganizowania Oddziału Powiatowego w Lesznie. Podstawą prawną było wydane 21 lipca 1950 r. rozporządzenie Ministra Oświaty /Dz.Urz. Ministerstwa Oświaty nr 19, poz. 253/, na podstawie którego utworzono 52 oddziały powiatowe wojewódzkich archiwów państwowych. Na terenie ówczesnego województwa poznańskiego powołano sześć oddziałów powiatowych Archiwum Państwowego w Poznaniu, w tym także w Lesznie. Wydany 29 marca 1951 r. dekret o archiwach państwowych /Dz.U. nr 19, poz. 149/ zmienił nazwę „oddziały powiatowe” na „powiatowe archiwa państwowe”. Od tego czasu aż do reformy z 1975 r. leszczyńskie archiwum nazywało się „Powiatowe Archiwum Państwowe w Lesznie”. Zasadnicze zadania i obowiązki archiwów powiatowych zostały określone w statucie wprowadzonym na podstawie zarządzenia nr 3 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 15 maja 1952 r. Do powiatowych archiwów państwowych należało m.in. zabezpieczanie, gromadzenie i porządkowanie materiałów archiwalnych. Po pięciu latach przejęte akta należało przekazywać właściwym archiwom wojewódzkim. Przepis ten uniemożliwiał archiwom powiatowym kształtowanie własnego zasobu archiwalnego. W myśl statutu z 1952 r. archiwa powiatowe miały także przeprowadzać kontrole składnic akt i prowadzić ich rejestr. Natomiast wnioski zakładów pracy o brakowanie dokumentacji oraz ekspertyzy archiwalne miały być załatwiane przez pracowników archiwów wojewódzkich. Rola archiwów powiatowych była zatem w pierwszym okresie mocno ograniczona. Sytuacja uległa zmianie dopiero w latach 1957 - 1958. Wydane wówczas rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1957 r. w sprawie państwowego zasobu archiwalnego /Dz U nr 12 z 1957 r., poz. 66/ wraz ze zmianami do tego rozporządzenia z 30 grudnia 1958 r. /Dz U nr 2 z 1959 r., poz. 12/ przyznało archiwom powiatowym prawo do wieczystego przechowywania zasobu. Dalszym krokiem było wydanie dnia 24 kwietnia 1958 r. przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych wytycznych w sprawie profilu archiwów powiatowych. Ustalono w nich między innymi, że zasób archiwów powiatowych miał obejmować archiwalia szczebla powiatowego i niższego od XIX w. począwszy. Ponadto archiwa powiatowe miały aktywnie włączyć się w życie kulturalne i naukowe regionu. Powiatowe Archiwum Państwowe w Lesznie w latach 1950-1975 obejmowało zasięgiem działania powiaty: gostyński, kościański, leszczyński, rawicki i wolsztyński oraz wydzielone miasto Leszno. Ponadto w latach 1950-1953 sprawowało opiekę nad powiatem wschowskim, który w 1953 r. przeszedł pod nadzór utworzonego w tym roku Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Zielonej Górze. Istotne zmiany przyniosła reforma administracyjna z czerwca 1975 r. W jej wyniku zlikwidowano powiaty oraz powołano wiele nowych województw, w tym województwo leszczyńskie. Do nowych warunków przystosowano także sieć archiwalną. Z dniem 1 lutego 1976 r. powołano w miejsce zlikwidowanego Powiatowego Archiwum Państwowego - Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Lesznie (zarządzenie nr 4 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 21.01.1976 r. w sprawie utworzenia wojewódzkich archiwów państwowych). Powiatowym Archiwum Państwowym w Lesznie kierowali: w latach 1950-1953 – późniejszy profesor Władysław Chojnacki, w latach 1953-1961 - mgr Wacław Nawrocki, od stycznia 1962 r. dr Aleksander Piwoń. Archiwum przez cały okres działalności ma niewielką obsadę personalną. W 1950 r. przyznano dwa etaty /archiwisty pełniącego jednocześnie funkcję kierownika oraz pracownika obsługi/. Stan taki utrzymano aż do 1969 r., kiedy przyznano Archiwum dodatkowe pół etatu dla pracownika obsługi. Dopiero po utworzeniu Wojewódzkiego Archiwum Państwowego liczba etatów systematycznie wzrastała. Od samego początku Archiwum pracowało w trudnych warunkach lokalowych. W chwili powstania Archiwum dysponowało jednoizbowym lokalem – dawną salą konfirmacyjną zboru św. Jana przy ul. Bolesława Chrobrego 29. Nie spełniał on wymogów stawianych obiektom archiwalnym. Traktowano go więc jako siedzibę tymczasową. W 1962 r. leszczyńskie Archiwum podjęło starania o zaradzenie trudnej sytuacji lokalowej poprzez rozbudowę swoje siedziby przy wsparciu finansowym prezydiów powiatowych rad narodowych z terenu działania. Opracowano nawet dokumentację techniczną nowego obiektu. Ostatecznie nie doszło do realizacji tego projektu. Jednakże władze miejskie Leszna, w celu zaradzenia stale rosnącym potrzebom lokalowym Archiwum, postanowiły oddać na jego potrzeby sąsiedni budynek dawnego gimnazjum gminy ewangelicko-reformowanej w Lesznie. Obiekt ten wzniesiono około 1714 r. dzięki materialnemu wsparciu bratnich gmin ewangelickich z kraju i zagranicy, do czego przyczynił się swoim autorytetem wnuk sławnego pedagoga czeskiego, Jana Amosa Komeńskiego, Ernest Jabłoński, kaznodzieja nadworny króla pruskiego. Zebrane fundusze pozwoliły zbudować przy ul. Kupieckiej (obecnie Bolesława Chrobrego 32) okazały jednopiętrowy budynek w stylu barokowym, zaprojektowany - jak się przypuszcza - przez włoskiego architekta Jana Catenazziego. Gimnazjum mieściło się w nim przez około 130 lat. Znaczny wzrost liczby uczniów po przejściu szkoły w 1821 r. na etat państwa pruskiego spowodował, że budynek stał się za mały dla potrzeb gimnazjum. W 1845 r. przeniesiono więc zakład do zakupionego przez Skarb pruski pałacu książąt Sułkowskich, ordynatów rydzyńskich. Późniejsze dzieje budynku byłego gimnazjum nie zostały jeszcze w pełni zbadane. Wiadomo jedynie, że w 1887 r. opracowano - i wkrótce zrealizowano – projekt (autorem był mistrz murarski i ciesielski E. Stein z Leszna) przebudowy i rozbudowy obiektu na cele mieszkalne i potrzeby gminy ewangelicko-reformowanej. Pierwszy przydział lokali w tym budynku Archiwum otrzymało w 1965 r., a ostatni w 1981 r. Podstawowym zadaniem każdego archiwum państwowego jest kształtowanie własnego zasobu archiwalnego. W pierwszych latach działalności leszczyńskie Archiwum /podobnie jak inne archiwa powiatowe/ było pozbawione możliwości wieczystego przechowywania materiałów. Zabezpieczane i przejmowane akta były przekazywane Archiwum Państwowemu w Poznaniu. Pierwsze archiwalia Powiatowe Archiwum Państwowe w Lesznie przejęło w styczniu 1951 r. Były to akta Starostwa Powiatowego w Lesznie z lat 1919-1939. W chwili zmiany profilu archiwów powiatowych /na podstawie rozporządzeń z lat 1957-1958/ zasób Powiatowego Archiwum Państwowego w Lesznie liczył 155 zespołów akt. Były to w większości akta miast i gmin oraz wyznaniowe z XIX i XX w. Stały się one zalążkiem budowanego od tego czasu własnego zasobu archiwalnego. Liczba zespołów jeszcze przez wiele lat była płynna, gdyż sporo akt nadal przekazywano do Archiwum w Poznaniu (np. ze sprawozdania rocznego za 1961 r. wynika., że w tym roku ubyło aż 114 zespołów akt). Zasób zaczął się stabilizować dopiero od około 1965 r. Wówczas to Archiwum Państwowe Miasta Poznania i Województwa Poznańskiego zwróciło Archiwum w Lesznie część zabranych wcześniej zespołów, między innymi starostwa i wydziały powiatowe oraz powiatowe urzędy rozjemcze do spraw majątkowych posiadaczy gospodarstw wiejskich z okresu międzywojennego, jak również notariuszy z okresu zaboru pruskiego. Niebawem Archiwum zaczęło także przejmować duże ilości akt z archiwów zakładowych na podległym sobie terenie działania. Zasób każdego roku systematycznie wzrastał. Archiwum Państwowe w Lesznie niemal od samego początku starało się uczestniczyć w życiu naukowym regionu. W 1956 r. włączyło się aktywnie do prac nad zorganizowaniem w Lesznie sesji naukowej Polskiej Akademii Nauk z okazji 400. rocznicy powstania gimnazjum w Lesznie. Archiwum uczestniczyło także w pracach sekcji naukowych powiatowych komitetów obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. W 1961 r. kierownik Archiwum mgr Wacław Nawrocki był jednym z założycieli Towarzystwa Miłośników Ziemi Kościańskiej. Ponadto od lat sześćdziesiątych Archiwum nawiązało kontakt z rozwijającym coraz żywszą działalność Leszczyńskim Towarzystwem Kulturalnym. Współpraca jeszcze bardziej się pogłębiła po wejściu kierownika Archiwum dr Aleksandra Piwonia w 1972 r. w skład prezydium zarządu Towarzystwa. Archiwum włączyło się wówczas aktywnie w prace sekcji historycznej, uczestnicząc w opracowywaniu i realizacji planów wydawniczych i naukowo-badawczych, zwłaszcza organizacji sesji naukowych i popularno-naukowych. Z sesji warto wymienić m.in.: Tradycje oświatowe ziemi leszczyńskiej /1973/, Leszczyńskie tradycje wydawnicze /1974 r./ czy sympozjum o Janie Jonstonie /1975 r./. Archiwiści leszczyńscy brali także udział w zebraniach naukowych organizowanych w Archiwum Państwowym w Poznaniu, niektóre z wygłaszanych tam referatów opublikowano w „Archiwiście” – biuletynie informacyjnym Stowarzyszenia Archiwistów Polskich Ponadto archiwiści od początku istnienia Archiwum wygłaszali referaty i komunikaty na sesjach, zebraniach i konferencjach naukowych, organizowanych przez różne instytucje i towarzystwa. Archiwum organizowało także wystawy. Pierwszą zorganizowano już w 1953 r. /Ustrój władz miasta Leszna i ziemi wschowskiej/. Z innych większych wystaw warto wymienić m.in.: Rozwój gospodarczy miast wielkopolskich, Leszno w dokumencie archiwalnym, Czasopisma regionalne w zbiorach Archiwum Państwowego w Lesznie, Dokumenty zbrodni hitlerowskich, Leszczyńskie przywileje, Leszno miasto szkół.