15 marca 1595 r. odbyło się oficjalne i uroczyste otwarcie Akademii Zamojskiej, której inicjatorem oraz założycielem był kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamojski. Uczelnia była trzecią w państwie, obok uniwersytetów w Krakowie i Wilnie, kształcącą w duchu obywatelskim i humanistycznym. Podczas uroczystości otwarcia Jan Zamojski wygłosił słynne słowa: „Bez nauk bowiem, acz mogą być niektórzy cnotliwi i światli, gdy lud w ciemności, walą się królestwa, upadają mocarstwa same dostojeństwa ciężarem się stają”. Początkowo w akademii istniały trzy wydziały: filozoficzny, medyczny i prawniczy, na których nauczało 15 profesorów. Uczelnia zgodnie z założeniami fundatora miała być połączona z kolegiatą, a nadzór nad nią miało sprawować lokalne duchowieństwo. W 1600 r. opublikowano ostateczną treść aktu fundacyjnego akademii oraz jej regulamin wewnętrzny i program nauczania. Akademia funkcjonowała do 1784 r., kiedy to po zajęciu Zamościa przez Austriaków zlikwidowano uczelnię i przekształcono ją w szkołę średnią. Zaprezentowane dokumenty to zbiór pochodzący z zespołu Kolegiata w Zamościu (nr 105), z jednostki o sygnaturze 295, zawierającą mowę Jana Zamojskiego podczas inauguracji, zbiór przywilejów dla Akademii oraz ustępy konstytucji sejmowych traktujących o jej funkcjonowaniu.